Wolof

Tànk-ndànk

5

Année 2018

Ce travail est disponible sous la licence Creative Commons Attribution 4.0 IGO. Sous cette licence, il est accordé le droit de copier, de distribuer, de diffuser et d’adapter ce document y compris à des fins commerciales selon les conditions énoncées sur le site électronique suivant :

https://creativecommons.org/

Li téere bi ëmb

Wareefu njàng ......................................................................... 4

Daara ju ràññeeku ................................................................... 20

Kariim taalibe la. ..................................................................... 44

Wér-gu-yaramu xale ................................................................ 64

Ana Maxu ? ............................................................................. 84

Maam Njamala dafa toog di waxtaan

ak njabotam.

Pàppa Njamala, Yaay Njamala ak ay sëtam, ñépp a nga woon ca mboolo ma.

Misu Muus, Robi Xaj ak Maniŋ Mbaam-àll, ñiy ay dëkkandoowam,

fa lañu nekkoon itam.

Ñoom ñépp ñu toog, di naan seen

njarum soow.

Waxtaan wa xumb lool.

Wareefu njàng

Maam Njamala seetlu ne, Xuri, sëtam bu ndaw bi, mënul toog benn béreb.

Lu ni nii rekk, mu génn ci mbedd mi.

Su toogee ci mbooloo mi, dafay fecc rekk walla di taasu.

Muy cëppi-cëppi, tanqal ñépp, kenn mënul waxtaan.

Mu gis ne tamit, ku bëgg dara moom ngay woo, yónni ko, muy dem di dikk.

Muy dugg, di génn.

Waa koñ bi, ku soxla woo ko,

yonni ko, mey ko ñaari dërëm.

Ñu tudde ko xale yonniwaan.

Xuri am na juroom-ñetti at,

masagul dugg ekool.

At mu nekk, yaayaam ne : « Naa xaar ba déwen ma dugal ko.

Moo may dimbale ci kër gi te su duggee ekool, duma am ku ma yónni. »

Nii ñuy def Xuri ak ni mu mel ci jikko metti lool maam Njamala.

Mu ne : « Ren jii, fokk ma dugal Xuri ekool.

Ni mu nekke nii jëmul kër. »

Yaayu Xuri tontu ne : « Mukk ! Xuri du dem ekool leegi, dafa teel.

Kon dootu ma am ku ma yónni di ! »

Goroom Njamala ne ko : « Nga demal sa bopp. Xuri du xale yonniwaan !

Lii du yoon, jël xale bii, di ko yónni rekk, jàngul, deful dara ».

Maam Njamala dolli ca ne :

« Jàng warugar la ci bépp xale.

Rawati na ci ñu ndaw ñii mel na Xuri.

Dafa am solo it lool ci dundinu doomu aadama.

Dina tax nga am xam-xam,

mën a bokk ci sa dundinu réew.

Dina tax nga yeewu, soo màggee am njariñ.

Bu tuut-tànk bu mel na Xuri duggee ekool, daañu ko yar, aar ko.

Daañu ko jàngal, lu mu tuuti tuuti,

dina fa mën a bind.

Dina fa mën a itam jàng ay araf, kàddu ak jukki, def ay xayma.

Bu ñu nekkee ci ekool yi, kenn du leen gis ci mbedd yi, ñuy taxawaallu.

Ñu leen di liggeeyloo,

ak di leen yalwaanloo.

Daara yi dina leen jox li nu soxla ngir ñu mën a màgg bu baax.

Su njàngum daara ju ndaw jaaree yoon, lépp ay yomb ci xale yi.

Dinañu mën a dem ci daara yu digg dóomu yi walla sax yu kawe yi.

Looloo tax, ñu naan ndoorte lee gën

a am solo.

Du sax loolu rekk.

Njàng dina tax xale bi xam mooy kan,

am fulla, am fayda.

Dina tax muy joxe ay xalaatam ci lu ànd

ak yar ak teggin.

Jàng dina tax itam xale xam yaramam, rawatina xale yu jigeen yi.

Bu ñuy jege fukki at, seen yaram dafay.

Yooyu, boo ko teelee xam,

doo jaaxle te dinga gën a xam sa bopp.

Rax ci dooli, xale bi dina set, am yar, teggin, mën a dund ci mboloo.

Du nekk di cëppi-cëppi,

di fecc ak di woy na Xuri.

Dina nekk ku am xel, dal te teey.

Jàng dina tax itam xale bi xam nit

ñi ni ñuy dunde.

Dundinu bàyyima yi ak garab yi itam

dina ko xam.

Dinga xam itam lu leen wuutale ».

Waxi Maam Njamala jooju neex lool Xuri Njamala.

Mu ne : « Kon bëgg naa dugg ekool » .

Dama bëgg xam lu tax nit ñii ñuul,

ñeneen ñi xees.

Ñenn ci nun di lekk ñax, ñeneen ñi

di lekk yàpp ».

Maamam ne ko : « Ma ngoog!

Soo jàngee, dinga xam sax foo sosoo

ak foo bokk.

Dinga xam itam sa ay maamaat

ni ñu daan dunde, li ñu bañoon ak bëggoon.

Ci noonu, dinga xam yaay kan.

Jàng dina tax nga xàmmee lu jaadu

ak lu jaaduwul.

Dinga am itam fulla ba kenn

du la defloo lu warul.

Dinga xam sa màndarga ak sa sàrtu reew.

Nga mën a jox cér seen i bàkk

ak seen i darapoo.

Soo màggee, nekk ku bëgg sa réew.

Ku jàngul, xamoo dara, dangay neex a nax.

Xaj doon na déglo itam, muy yëngal bopp rekk, li ñuy wax neex ko lool.

Mu dolli ca : « Bu leen fàtte ne xale,

su jàngee, màgg, dimbale ay waajuram ».

Bu leen fekkoon ci ñàkk,

dina leen ci génne ëllëg ».

Muus ne ko : « Billaay wax ngeen dëgg ! ».

Mbaam-àll dolli ca ne : « Jàng dina yokk tamit koom-koomu réew ».

Lii moo tax, gornamaŋ di def kem-kàttanam ba ñépp jàng.

Leegi dëkk boo dem, lu mu sore sore,

tabax nañu fa ay kalaas.

Loolu dina jàppale waa dëkk ba, ñu dugal xale ya, ca ekool ya.

Yaay Njamala ne : « Waaye njàng mi daal dafa jafe ».

Waroon nañu ko nag gën a yombal !

Kenn warul fey dara xanaa ci ku ko bëgg ».

Maam Njamala ne ko : « Boo dugale sa doom ci ekoolu buur doo fey dara.

Li nga war a wax key, mooy njàngale mi dafa war a baax.

Dañu ko war a dëgaral ba fu ñu dem ci joŋante indi ndam.

Dañu war a jàngal xale yi ci seen kàllaama yi ñu nàmp.

Doon na jariñ ku nekk, mu mën a bind ak jàng ci kàllaamaam.

Loolu mooy tax ñu mën a wax seen i xalaat, mu leer nàññ.

Dañu leen war a jàngal it li ñu soxla,

li seen réew soxla.

Ñu mën a jëmale seen réew kanam.

War nañu itam tàggat ñi leen di jàngal.

Ñuy lëkkale njàngale mi ak po mi, rawatina

ci tuut-tànk yi.

Donte gornomaŋ bi def na ay jéego,

ba tey jafe-jafe yi des na.

Moo tax ñu war a saytu lu waral

jafe-jafe yooyu.

Ñu seet ndax ci jàngalekat yi la,

walla ci ndongo yi.

Mën na ne itam ci waajuri ndongo yi,

walla ci kilifa yi yore njàng mi.

Gis na ñu itam ni ay gàllaŋkoor a ngi fi,

di tere xale yi jàng.

Mën nanu ci lim telev yi ak xarala yu bees yi naka portaabal ak ordinaatëer.

Maam Njamala ne : « Waawaaw,

looloo tax nguuru Senegaal ànd di ci liggeey ak ay oyensee aki porose ».

Ñooñu dinañu xam solos njàng,

di ci def xaalis ak jumtukaay yu takku.

Yokk nañu daara yi ba mu gën a bare.

Dëkk boo dem ci biir réew mi, lu mu sore sore, tabax nañu fa ekool.

Dañu bëgg ñépp jàng, ndax njàng dina joxe xam-xam ak mën -mën.

Ci misaal, bu ñu jëlee wàllu paj, jàng mooy tax nga am xam-xamu paj.

Mooy tax itam nga am mën-mënu faj nit ak bàyyima ak yeneen.

Jël nañu xaalis bu bare, defaraat ay téere, ngir njàng mi dëgër te baax.

Fu ñu tollu, ñu ngiy tàggat jàngalekat yi.

Ñu ngiy jàppale itam daara yi,

ñu tegu ci yoon.

Kenn bañ a jàngale lu la neex.

Dañu bëgg njàng mi dëppoo ak njàng mi ñépp naw ci àdduna.

Gornomaŋ bi war na fexe ba jàng nekk warugar ci ñépp.

Waajur wu nekk dinañu ko bàyyi ak sagoom ci li mu bëgg doomam jàng.

Waratuñu gis benn xale bu tollu ci njàng, nekk ci mbedd mi, di taxawaalu.

Ci misaal, dañoo war a jël xale yépp,

defal leen ay màndarga ci seen yére.

Màndarga yooyu dina wone xale bu ne ekool bi muy jànge.

Bépp xale bu amul boobu màndarga,

dañu ko war a jël.

Ñu jox ko ay liggeeykatu buur,

ñu yore leen.

Ñu topp fu ñu dëkk ba xam leen,

waxtaan ak seen i waajur ci njariñu njàng.

Baay Njamala ne : « Kon de su boobaa, dinañu seetsi waajuri Xuri mii di dox rekk.

Bu subaa, ma dem dugal ko ekool ».

Laaj yi :

Ñan ñoo nekkoon ci mbooloo mi ci kër ñoom Njamala ?

Lu tax yaayu Xuri bëggul Xuri jàngi ?

Lu tax Xuri mënul toog benn béreb?

Loo xalaat ci jukki bi ?

Sunu koñ dafa am daara joo xam

ne taalibe ya fay jànge duñu yalwaan.

Ustaas yu góor ak yu jigeen

ñoo fay jàngale.

Am na ay xale yu góor ak xale

yu jigeen yu fay jànge.

Ñaari mbooloo yooyu duñu gisante

ci daara ji.

Ku ci nekk ci ñoom am na ku leen

di jàngal.

Ay jàngelakat yu jigeen ñooy jàngal

xale yu jigeen yi.

Ay jàngelekat yu góor di jàngal xale yu góor yi.

Daara ju ràññeeku

Xale yu jigeen ñi itam, ay jigeen a leen yor.

Xale yu góor yi, ay góor yor leen.

Teewul, ñoom ñépp benn lañu, su ñu gisantee, dañuy jàmmasante, di waxtaan.

Ci wàll wu ne, xale yi am nañu ay néeg yu yaatu ak lal yu rafet.

Daara ji am na waañ ak bërëb bu ñuy lekke.

Su ngoon jotee, bu ñu reeree ba noppi, tëdd, ñu fay làmp yi.

Ci wàllu góor ñi ak wu jigeen ñi,

am na kuy saytu xale ya fa féete.

Tuut-tànk bu bëgg a dem ca wonag wa,

ñu jàppale la.

Su fajaree, ñu yee xale yi ñu sëlmu, sangu, julli, jàng.

Su ñu ndékkee, dellu ca njàng ma ba waxtu añ jot, ñu añ, noppalu.

Su tisbaar jotee, ñu delluwaat

ca njàng ma.

Daara ji am na fu xale yi di defe tàggat yaram, jigeen ñi fii, góor ña fee.

Su weer wi deewee, waajur yi ñëw fayal seen doom.

Ku fay, ñu jox la këyitu firnde wuy wone

ni fay nga.

Ku teelul a fayal sa doom, daara ji dina la woo, soññ la.

Su fekkee dañoo feyalul xale bi ba mu yàgg, daara ji dina ñëw jëlsi ko.

Xale yi gën a ràññeeku ci njàng mi,

dinañu jot ay neexal weer wu ne.

Bu ñu bëree ba daara ji ubbiwaat,

gone yi dellusiwaat jàngsi.

Ci jamonoy nawet la daara ji di faral di bër, lu tollu ci weer.

Daara ji dina jàngal gone yi ba ñu mën

li ñuy def, ci ñetti at.

Tari mi, bés bu mag la bu waajur yi ak seen i mbokk di teewesi.

Xew moomu dañu koy waajal,

yëgal ko waajur yi ak njiiti ministeeru njàngale mi.

Su bés ba jotee, xale yi solu ba jekk, ñëw toog ci biir baas bi, di xaar.

Dina am kuy woote, xale yi di dem

benn-benn ca mikoro ba di tari.

Waajur wu gis doomam muy tari,

dafay am mbégte.

Loolu dafay yokk darajay waajur yooyu

ca gox ba ñu dëkk.

Gone yi mokkal Alxuraan, su ñu màggee,

ay jàngalekat lañuy doon ca fa ñu dëkk.

Ci daara jii, xale yi jàng rekk lañuy def, kenn du yelwaanloo kenn.

Amul jenn fitna ju tegu ci ñoom,

xanaa lu dul mokkal li ñu leen di jàngal.

Suba ba ngoon, jàng rekk la xale yi di def.

Ñu ngiy dugg ci daara ci ñeent,

jëm juroomi at.

Xale yi seen xel neex dinañu mokkal

leeg-leeg ci ñaari at kepp.

Su bésu jëli xale yi jotee, waajur yu bare, ñoo fay daje.

Xale bu dem seen kër ba war a ñibbi,

say waajur dañu la jox yóbbal.

Njàng mi dina ubbi xelu tuut-tànk yi ba

su ñu demee ekool, ràññeeku fa.

Gone yi jaar ci daara laata ñuy dugg ekool, dañuy muus, am xel.

Njàng mi ñu jëkk a def moo tàggat seen xel ci jàpp lu ñuy jàng.

Su xale bi defee ñaari at ci daara ji, tollu ci war a dugg ekool, dafay dem jàngi ekool.

Su boobaa, dafay àggale njàngum Alxuraan mi ci jamono yi ekool di bër.

Su xale bi feree ijji, ñàkkul sax nu dem ba mu mën a jëfandikoo Enternet.

Teel a dugg ci njàng, mooy liy taggat xel ba, lu ñu ci ji mu sax ëllëg.

Wànte, xam-xam bu mu mën di doon dafa laaj di ko nafar rawatina

lu deme ni Alxuraan.

Daaray tey yii, ñu ngi yokku ndànk-ndànk ci réewi taax yi.

Li ko waral, ci bërëb yooyu lañu gise gune yu bare yuy wër, di yelwaan.

Am na benn dogal bu njiitu réew mi génne, buy tere yelwaanloo goneyi,

bañ leen a jàngal.

Ñiy aar nit ñi jëloon nañu xale yi dëkke yelwaan, delloo leen seen i waajur.

Ba tey jii, ay gone ñu ngi ci mbeddi réewu taax yi, di yelwaan suba ak ngoon.

Leegi sax, ay gone yu mag ñoo yor seen i pot di yelwaan te janguñu.

Dafa mel ni ñiy jàngal gune yi, dañoo amul xaalis bu ñu leen yore.

Soo demee, looloo waral ñu leen di sas ñuy dem, di yalwaan.

Ci loolu, la ñi taxawal daaray tey yi, sukkandiku.

Daaray tey yi, ñu ngi yokku ndànk-ndànk ci réewu tax yi, ci Senegaal.

Daara yooyu yépp dañuy fayyeeku njàng mi ñuy defal gune yi.

Ci biir daara yooyu, am na ci yuy dëkkal xale, leeg-leeg ñu dem seen kër.

Ba tey am na ñuy dem ba nekk ekoolu Araab yuy jàngale Alxuraan.

Ndakaaru rekk am na daara yu baree bare.

Ndax ñépp dinañu mën a fayal seen i doom ci daara yooyu ?

Ñu néew ñoo am lu ñu mën a fayale seen i doom ci daara yooyu.

Ñi bëgg seen i doom jàng Alxuraan te amuñu xaalis nu ñuy def ?

Xanaa yóbbu seen doom ci sëriñ

yi dul fayyeeku.

Su boobaa, ñooñu mën nañu leen a sas ñu dem yalwaani lu leen dundal.

Daaray tey yi, indi nañu tuuti saafara ci yalwaan mi fi amoon.

Gone yi duñu def lenn lu dul jàng.

Xelu xale bi, ci njàng mi rekk lay nekk,

lu mu yër du ko fàtte.

Ci daara jii, xale yi dinañu dëkk fu sell,

di lekk, di sangu, di solu.

Seen wér-gu-yaram dinañu ko sàmm bu baax a baax.

Seen waa kër, su ñu leen nammee,

dem ca daara ja seeti leen.

Saa yu xale yi demee seeti seen i waa kër, dañuy kontaan, fireeku di fo.

Su waxtu dellu jotee, duñu yàkkamti dellu, xalee mel noonu.

Seen moroom yi ñu miin a fowal ci seen kër moo ko waral.

Lu waral daaray tey yi di fayyeeku xaalis bu bare ci seen njàngale ?

Daara ji dafay fay luyaasu kër gi mu nekk.

Jàngalekat yi itam dafa leen di fay.

Des na faktiiri ndox, kuraŋ ak telefon, ñaari weer yu ne.

Lekk gi ñuy jox xale yi ak ñi koy tog,

xaalis la itam.

Ñu boole ci ñiy setal kër gi te ñu leen di fay weer wu ne.

Fu ñu dajale ay xale, dafay laaj it ñu leen di wattu saa su ne.

Tëral nañu sàrt bii : waa kër xale bi doŋŋ ñoo ko mën a jëlsi.

Keneen ku daara ji xamul du ko fa

mën a jële.

Li ci daara ji jublu mooy aar xale yi ba saay-saay du leen yóbbu.

Ci waxtu wi ñuy jëli xale yi,

la waajur yu bare di fayal seen gone.

Dañu war a denc bu baax kéyit bi ñu leen di jox, bu ñu fayee.

Bu ñu àggalee, dinañu mën a ubbi daara,

di jàngal Alxuraan yeneeni gune.

Soo demee Ndar Géej, su gone yi wàccee ekool daara ja la ñuy dem.

Dañuy jàng foofa ab diir, bés bu ne,

soog a ñibbi seen kër.

Jàngal gone, ci anam yu ànd ak kaarànge la war a ame.

Gone gi war na lekk bu baax, ñu koy tàggat, mu am wér-gu-yaram.

Ñépp ànd nañu ci ni am na leegi ay daara yu baax ci dëkk bi.

Xale yiy jàng di yelwaan ci mbeddi réewi taax yaa ngi wàññeeku ndànk-ndànk.

Li ñépp ànd yit mooy, daara yooyu seen pay, ñépp mënuñu ko.

Kon ñu tuuti ñoo fay yóbbu seen i gone.

Doon na jaadu, ñu jàppale daara yooyu

ci li ñuy dundale xale yi.

Su booba, dinañu mën a wàññi tuuti ci li ñuy fayyeeku.

Kon, gone yu gën a bare dinañu mën a dugg ci daara yooyu.

Waaye su daara yooyu lawee ci réewu taax, du tasaaroo lool ndax am na

yeneeni daara.

Daara yooyu ñoo gën a yàgg, gën a sampu te kenn du ca fayal sa doom.

Dañu fay yóbbu gone yi, ñu fay jàng,

di liggeey ci toolu jàngalekat bi.

Ku ci mokkal, dina wéy di jàng, di jàngale, ba keroog ñu koy yewwi.

Daara yu bees yi juddoo ci réewu taax ndax dina mën a tasaaroo fépp ?

Liy gën a yéexal loolu, mooy xaalis bi waajur yi di fey ci seen njàngu doom.

Wànte ci réewu taax, waajur yu bare miin nañu fayal seen doom ñuy jàng.

Yaakaar nañu ne daara yooyu ci réewu taax la gën a ame.

Ci kow gi, daara yooyu dina fa naqaree samp, ndax foofu kenn tàmmul fay daara.

Laaj yi :

Ci ñaata at la gune yi di dem jàngi daara ?

Ana kan mooy yelwaanloo xale yi ci mbeddi réewi taax yi ?

Lu waral xale yu ndaw yi ñu leen di yóbbu ñuy dem di jàngi daara ?

Joxeleen seen xalaat ci daara yu bees yi ubbi leegi ci réewi taax yi?

Kaariim taalibe la.

Kariim am na juroomi at, gune la, mu ngi soog a dikk ci kër gi.

Mu ngi taxaw ci bunt bi, di ma xool, naan : « Taalibee ngiy yalwaan » .

Maa woo ko, tëye ci loxo bi, ne ko :

« noo tudd?»

Kariim taalibe la

Mu sëggal bopp bi, ne ma :

« Kariim laa tudd. »

Ma ne ko : « Xanaa gan nga fi ? »

Leegi maay sa yaay.

Deel jëlsi añ ak reer.

Mu yëngal bopp bi ne ma : « Waaw. »

Ma jël potam, defal ko ci lekk.

Mu jëlaat pot bi, dem.

Ca ëllëg sa, mu dellusi taxaw ci bunt bi.

Mu ne : « Taalibee ngiy yalwaan.»

Ma jóg, tibbal ko reer, mu dem.

Bés, mu sol yëre yu tilim, taxaw,

ma woo ko, dugal ko ci sangukaay bi.

Ma sang ko ak ndox ak saabu,

bomb yaram wi ba mu set.

Ma wutal ko tubey ak simis.

Mu ne ma dafa bëgg ay dàll yu bees.

Ndax yi mu sol dañu màggat te daggatoo.

Ma xool ko bët yu yaay di xool doom.

Su Kariim tilimee mbaa bopp bi tàq suuf, ma ragg ko ba mu set.

Bés ma ne ko : « Kariim ana sa yaay ? »

Mu ne ma : « Ma nga ca dëkk ba. »

Ma laaj ko : « Gëj nga koo gis ? »

Mu tontu ma : « Yàgg na de, waaye mu nga ca dëkk bi. »

Ma ne ko : « Ndax dina ñëw di la seet ? »

Mu ne « Waaw, waaye dafa war a xaar diir bu yàgg balaa mu fiy dikk.

Sama yaay dafe bare ay soxla.»

Bés Kariim dafa doon xaar reer ci kër gi, reer ba noppi, fekk mu nelaw.

Dafa làqu, di nelaw, kenn gisu ko.

Bi mu yeewoo, mu jël potam di ñibbi,

ci guddi gi.

Ma ni ko na fanaan, mu bañ, dem ñibbi moom rekk.

Boobu fekk na guddi gi xóot na.

Ragalul dox moom rekk ci lëndëm gi,

àndul ak kenn.

Mu ngi tëye potam di waaxu, ci lëndëm gi.

Ci ñjël gi, Kariim yeewu, ñu taal matt, wër ko, di jàng ak seen sëriñ.

Bi mu noppee, la wéer àlluwaam, jël potam.

Mu ndékki ba noppi, génn daara ji.

Téy bésu luuma la, dafay dem wuti liggeey.

Ba mu demee ca marse ba, mu yanu saaku lujum, teg ko ci saret ba.

Benn jigeen jox na ko lekatam,

mu yanu ko, taxaw.

Kariim a ngi top jigeen ji, muy ndugg.

Yenn saa yi, soxna si taxaw, di waxtaan

aki xaritam.

Leket gi diis na, waaye Kariim a ngiy muñ.

Jigeen ji dem na jëndi yàpp, raŋ bi gudd na,

nit ñi di xaar.

Kariim topp na jigeen ji, ba mu yéeg ci watiiru fas bi.

Teg na leket gi ci gannaaw watiir bi.

Jigeen ji jox na ko ay weccit,

mu def ci poosam.

Beneen soxna ñëw na, jox ko saagam,

mu yanul ko ko.

Kariim top na ci gannaawam,

di dox lu yàgg.

Naaj wi tàng na, Kariim a ngi mar, di ñaq.

Amaanatu mooy xaritu Kariim.

Su dikkee, dafay xar mburoom,

jox genn-wàll gi Kariim mu lekk.

Dudu ak Kariim dañuy ànd, dem futbali ak yeneen xaley taalibe.

Danuy rëdd kaŋ yi ak seen i poti yalwaan yi.

Taalibe yi dañuy tànn kër gu yeggul,

di làqu foofu ci biir, di futbal.

Su buy ñoree, dañuy dem wuti buy, yii ñu jël lekk, yii ñu jaay ko.

Su màngo ñoree, dañuy ñaw ay Saaku yu ndaw, di ci denc màngo ji.

Soo demee ca daara ja, Sëriñ Saadibu dafa defaral taalibe ya ay toolu màngo ca biir.

Taalibe bu jóg, witt màngo, def ko ci mbuusam, di ca lekk, ba mu jeex.

Bu ñu ci lekkee ba regg, gën a sawar

ci njàng mi.

Kariim, suy yalwaan, dañu koy wax :

« Am Yàlla jox la taalibe ! »

Kariim tàllal potam, ñu def ci suukar, xaalis, ceeb bu ñorul, sondeel ak guro.

Su suukar si baree, Kariim dafa koy jaay.

Su ñu ko saraxee ginaar, dafa koy wànteer, jël xaalis bi yobbul Sëriñ bi.

Su ñu ko joxee kilo mburu, ñu seddoo ko lekk, mbaa ñu denc ko, yóbbu ko daara ja.

Am na bés, ñu sarax Kariim am xar; mënalu ko dara.

Ay moroomam dimbale ko, ñu yóbbu ko daara ja.

Soo demee yenn daara yu mag yi, dina am junney taalibe, waaye kenn du yalwaan.

Dañu leen wutal ay néeg, ndongo yi dañuy sol yere yu bees ak dàll yu baax.

Ñoom dañuy jàng.

Am na benn xale taalibe bu ndaw bu ñu sas muy toppatoo wenn yëkk.

Xale bi di wax ak moom, muy jëf.

Xale bi dafa tuuti, yëkk wi dafa ponkal, waaye ñoom ñaar dañoo déggoo.

Moo koy jox muy lekk ak a naan,

suba ak ngoon.

Xale bi mooy xaritu nag wi.

Foo gise nag wi, xale baa ngi ci wetam.

Taalibe li ko war mooy jàng ba mokkal.

Kariim dina yalwaan, waaye dafay jàng

bu baax.

Sëriñ bi dafa ko bëgg ni doomam,

di raay boppam rekk.

Kariim ak moroomi taalibeem yi ñooy taxani matt, ca àll ba.

Li mu tuuti tax na ba say yu ndaw la ñu koy jox, mu yanu.

Yaayu Kariim ñëw na seetsi ko,

mu ngi ree, bég lool.

Kariim indi na ko ci koñ bi, mu nuyoo.

Xale yi ci kër gi, Duudu ak Amaanatu,

ñëw nañu sargal ko.

Karim tamit dafa bég, ci li mu gis yaayam.

Jigeen ji sant na nit ñu baax

ñiy toppatoo Kariim.

Dina lekk, dina naan, te duñu ko bàyyi

mu tilim.

Ci daara ja, Kariim kenn du ko dóor.

Kariim dafay jàng te duñu ko fayyeeku.

Ci daara ji, dinañu toggal taalibe yi,

ñu lekk.

Am na ay nit yu fay dem, di fa joxe xaalis.

Dinañu fa joxe itam mburu, mbaa suukar ak yeneen.

Tabaski dinañu indi yàpp, saraxe ko.

Bu Tabaski jotee, nag lañuy toggal taalibe yi, ci daara yu mag yi.

Dinañu lekk ba suur, witt ay màngo, raxas ba mu set, di ko macc.

Su neeg bi tàngee, Kariim dafay tëdd ci biti, ci kow suuf su nooy.

Su ci tegee basaŋ gi, dafay nooy mel ni lal

Kariim dafay nelaw bay yàndoor, ndax ngelaw li moo koy upp.

Su daraa ji bëree, Kariim dafay

ñibbi seen kër.

Su yeggee, wone yëre yi ko Sëriñ bi jox.

Kariim dafay ànd ak yaayam,

nuyyi ji ay mbokkam.

Dem na seeti Nijaay Makkoddu

ak njabootam.

Su ba su ne, Karim dafay nafar téereem.

Kariim bëgg na yeggali njàngam

balaa yàgg.

Su màggee, xalaat na sos daaraam,

di jàngale, mbaa mu doon jaaykat bu mag.

Kariim at yu néew a ko dese, ci daara ji, mu moqaal.

Am na xale yu jóge ci daara ji, dem jàngi mujj doon ay kilifa.

Kariim am na pasteef te gëm na li muy def.

Njortam rafet na ci ëllëgam.

Laaj yi :

Ñaata at la Kariim am ?

Lan moo tax Kariim guddee ñibbi ?

Soo doon yaayu Kariim looy def ?

Lu ngeen xalaat ci Kariim ?

Jaara a ngi ànd ak xaritam

Faali jàngi ekool.

Faali ne ko : « Lu tax ngay soox nii ? »

Mu ne ko : « Lii feebar bu ma daloon la. »

Gis nga sama tànk bi nii, mënatul jub.

Mootax may soox, ñu naan dama lafañ.

Wér gu yaramu xale

Xaritam Falee ngi sëgg, waxatul dara.

Jaara ne ko : « Hee, lan la ? Lii du dara.

Man de yëgaluma ko sama yaram.

Terewuma jàngi, terewuma fowi.

Maa ngi lekk di dox samay soxla. »

Sunu muse mooy kaf ak man naan ma : « jàngoro sàggan moo ma ko jox.»

Faali ne : « Sàggan nga wax !

Man de maa ngi soog a dégg jàngoro jooju.

Waaw moom sax, lu muy nuroo ?»

Jaara ne ko : « Du dara lu dul càgganu waajur yi.

Bu ñu ma ñakkoon ba ma ci tolloo,

lii du ma dal.

Ñakk yi ñooy tax ba nga mucc ci feebaru poliyoo, tetaanoos ak yeneen feebar.

Waxu gu bon du la daneel,

sa loos wiy newwi.

Xureet du la xuri ba nga jeex,

ñàkk kàttan.

Ŋas du la ŋànk ba picc yu sew te xonq di feeñ sa yaram.

Payis du la fàdd ba ngay bori,

sa gémmiñ giy nàcc.

Li may bañ, mooy nga di ma xoole ku wàññeeku.

Booy yërëm, geestul xale yi lekkul ba suur.

Ñàkk a tax ñuy yalwaan te waroon a jàngi.

Loo teel teel yeewu, fekk leen ci biti ak seen pot.

Loo guddee guddee, ñu ngi ci mbedd mi,

di yalwaan.

Sama xeex mooy fexe ba waajur yi

bàyyi sàggan

te di ñakk seen i doom.

Ca dëgg dëgg, feebaru sàggan mu ngi lëmbe dëkk bi.

Nee nañu tàyyel moo koy indi.

Faali ne ko : « Farlu mooy garabam.

Bu nu farloo sunu jàng, sàggan jóge fi ».

Démb rekk, woo nanu waajur yi, wax leen ñu fagaru.

Muse ànd na ak Jaara,

mu teew ci jataay bi.

Muse nee na leen xale yaa ngi fees dell

ci lalu opitaal yi.

Dara waralu ko lu dul càggan gi nu topp.

Nanu fippu ba lii dal Jaara bañati dal

sunuy doom.

Bëgg nanu léegi xeex,

ba daan jàngoro yiy lëmbe.

Ñoom ñépp dogu nanu jëlee fi jàngoro yiy lore.

Ndox yiy taa, pot yu yàqu

ci kër yi ñooy jur jàngoro yiu bare.

Nanu leen fa jële, setal fépp, muy néeg,

kër yi ak dëkk bi.

Waa sarwiis biy toppatoo cet gi noppi nañu dugg ci dëkk bi, puudar ko.

Doomu jàngoro yi dégg nañu waxtaanu xale yi.

Ñu ngi mer ba seen kanam yiy saxaar.

Seen mébet yépp, xale yi nar nañu ko yàq.

Su boobaa, dinañu laatikaaf.

Woote nañu ndaje, bëgg nas ay pexe.

Yoo moo jiitu ca ndaje ma.

Mu ngi yooy, laaf yiy ruus.

Sëqët su bon si duggsi na.

Dafa duggsi ne wàpp ci suuf.

Yeneen doomi jàngoro yiy wàlle ñëw nañu.

Yoo ne jot amul, nanu jublu ci waxtaan wi.

Jàngoroy lafañ ne, xale bi

ma fàddoon jóg na.

Mu ngi soox waaye dafa mel ne ku nu jàjji.

Lëngoo na ak waa dëkk bi yépp.

Sunu moytuwul, fii kenn du fi des.

Yoo ne : « Su boobaa, dootu ma mën a yootal kenn. »

Ku ci nekk yaa ngi xool sa moroom.

Jàngoroy koleraa jël kàddu ne :

« Bu nu yaboo gàddaay.

Léegi, nu ngiy setal ndaa yi,

teen yi ak déeg yi.

Suba ak ngoon, nit ñaa ngi

raxas seen i loxo.

Bu nu jóge ci wanag wi,

raxasaat seen i loxo.

Ndox mi ñuy naan, gis naa ñu toqal

ci oddusawel.

Jàngoroy biir buy daw, biiru taññ ak saan yëngal seen i bopp.

Ñu ne : « Gàddaay fi lanu ko fekk,

du lu bees.

Bu dul fii, di feneen, àddina bi yaatu na. »

Mbaal lanu teg, bu jàppul nu seeti fu nooy.

Nun de dogu nanu, ku dem, nu dem,

ku demul nu dem.

Danu jekki jekki, puudaru sarwis diisen

upp leen.

Ñu tasaaroo, am ñu daanu,

ñu dëggaate leen.

Am na ñu ci xëm, des fa ba fàww.

Ñii naan : « Wóoy wallu, dee nañu. »

Ñeneen ñi di toxoñ seen i gët, seen i bàkkan di xelli.

Waajurui Jaara bég nañu ci seen taxawaayu doom.

Yaayam jëndal na ko masinu xarala

yu bees yi.

Li mu jot a dajale ci njaayum lëjum

yi la boole.

Moo tax Jaara du tàggoo mukk

ak masinam.

Dina ci jàng, dina ci fowaale.

Yaay ji bëggul dara lu metti doom ji.

Muy réccu lu tax mu sàgganoon ba ñakkul woon doom ji.

Bu koy xool dafa koy yërëm ;

yërmande jooju metti na lool doom ji.

Jaara wax na ko ko ba tàyyi waaye mënu

ci dara.

Dafa ko naan : « Yaay, bul ma xoole bëtu ndeysaan.

Na nga may xoole bët bi ngay

xoole samay rakk ».

Bés bu jot Jaara a ngi sëgg ci masinam di bës ay butoŋ.

Buy lekk, dafa koy uuf ci wetam, di xoolaale ekaraŋ bi.

Buy tëdd, ci wetu njegenaayam la koy teg.

Buy dem ca wanag wa sax, dafa koy

denc fu wóor.

Waxtaanam ak rakkam yi yokku lool ci yi muy jàng ci masin bi.

Waaye seen muse seetlu na léegi Jaara dafay dajjant ci kalaas bi.

Yëngu-yëngoom ci njàng

mi wàññeeku na lool.

Muse woo ko ne ko : « Lu xew ?

Xanaa danga dul nelaw guddi ?

Bu subaa, na nga ñëw ak sa yaay. »

Muse ne : « War na am lu xew, xaaral ma demal sama bopp ».

Ba mu eggee ca kër ga la séen

Jaara mu beru.

Mu ngi tiim benn masin,

am lu mu taf ci nopp yi.

Muse nuyoo, ñu dalal ko.

Mu ne leen mbiru Jaara moo ko fi indi.

Noonu ñu woo Jaara, mu ñëw nuyoo, toog.

Muse àbb ko masin bi, yër ko bu baax, delloo ko ko.

Yaay ji ne ko : « Maa ko ko jëndal ndax bañ mu wéet rekk ».

Muse ne ko : « Neexal sa doom lu baax la waaye lu ëpp jur safaan.

Bu ma sañoon, mu koy

jëfandoo bésub dibeer.

Léegi jàngatul dara, li masin biy yàq moo ëpp li muy defar.

Jëndal sa doom ay téere moo koy jariñ.

Laaj yi :

Lan moo dal Jaara ba muy sóox ?

Yan pexe la waa dëkk bi tëral ngir jële fa jàngoro yi leen di dal ?

Lu tax Muse dem fi Jaara dëkk te xaarul Yaayu Jaara ñëw ekool mu waxtaan ak moom ?

Nettalil boo amoon portaabal, noo koy jëfandikoo ba du la yàqal sa njàng ?

Maxu, njomboor gu am ñaari at la, mënagul wax bu baax, xale la.

Yaayam amul lu dul moom ci doom, te bala mu koy am toog na lu yàgg gisul doom.

Maxu du tàqaleku ak moom benn yoon.

Bi mu juddoo, la yaayam bàyyi bépp liggeey, di ko toppatoo, di ko nàmpal ak weenam ak bibaroŋ.

Xale bi du dem fenn, su ko yaayam tiyewul, jànq bi moo koy yor, di ko wattu.

Ana Maxu ?

Mamaa Njomboor, bañ na ko ba suy dem fenn, dafa koy yóbbaale ci otoom ak fowukaayam.

Su fekkee day doxantu, dafa koy boole ak rabi àll yi ñu dëkkal, ñu ànd dem.

Maxu Njomboor, def na bés bu dellusi, yaayam përiyee gune yu tuuti, ay moroomam.

Xale yi ñëw nañu, am na ñu indi ay neexal, ñu lekk ba suur, naan ba màndi.

Mamaa Njomboor su daan seeti xaritam, Maxu Njomboor daf ko daan gunge, ñu toog fa di waxtaan ca kër ga.

Bés Mamaa Njomboor seeti Xaru Mosku xaritam, mu toog fa di waxtaan

ak doomam.

Bi timis jotee, mu jóg di ñibbi, Xaru Mosku di ko gunge, ñu nekk ci mbedd mi.

Mamaa Njomboor teg loxoom ci boppu Maxu Njomboor di wax ak Xaru Mosku, doom ji rocci boppam, dem ndànk.

Bi mu noppee, gisul doomam, mu laaj ko Xaru Mosku, mu ne ko xamul fu mu dem.

Mamaa Njomboor dellu ca kër ga, waaye gisul doomam.

Asamaan saa ngi tàmbali di lëndëm.

Fu mu dem ñu ne ko gisuñu ko.

Waaw fu xale bi dem ?

Kenn gisu ko !

Mamaa Njomboor tiit, dugg

ci kër yi ci koñ bi.

Mu ne : Gisuleen sama doom ?

Mamaa Njomboor a ngi jooy.

Rabi àll yépp jóg di ko seetle doomam,

ñu génn Ndumbelaan dugg ci gott bi.

Yaayu Maxu Njomboor jaaxle na. Taal na otoom, dugg ci àll bi, ànd ak Seku,

fu ne mu seet.

Xool na ci taatu garab yi ak ci xur yi.

Léegi guddi gi lëndëm na, muy seet fu ne, gisul doomam.

Mamaa Njomboor tiit na gisul doom ji.

Guddi gi sore na te kenn gisu ko ba tey.

Fan la xale bi nekk ?

Yaayu Maxoo ngi jooy, di wax :

- Ana lu dal sama doom ?

Dellu na ba kër ga, waaye kenn gisu

ko ba tey.

Mu génn taalaat oto bi dugg ci àll bi,

di wut fu ne.

Seku ne ko nañu dellu kër ga,

amaana xale bi feeñ na.

Bi mu dellusee, ñu ne ko Maxu Njomboor ñëw na.

Mamaa Njomboor tëb wàcc otoom,

daw dugg ci kër gi, fekk Yaay Nag a ngi boot Maxu.

Yaay ji bég na, doomam dara jotu ko,

dara xuriwu ko.

Mu ngi bootu, teg boppam ci ginnaaw Yaay Nag, ne cell, Yaay Nag ne :

Dañu ne ma wàcce ko, ma bañ, bala ma koy wàcce yaayam ñëw ! Léegi Yaay Njomboor teggi na Maxu, fab ko ak ñaari loxoom.

Jël na doomam, uuf ko ci kowam, di ko niit.

Dara jotu ko gaañuwul fenn.

Mu ne ko :

Jërëjëf. Yàlla rekk moo lay fey.

Mamaa Njomboor dar na doom ji ci dënnam di ko fóon. Yàlla lu baax rekk lay def.

Mu ne ndaw si ko indil doomam :

Wax ma foo ko gisee ?

Mu ne ko :

Xale bi dafa jàll yoonu saxaar wi moom rekk, ñëw ba sama kër,

ci ginnaaw raay bi.

Maa ngi ko gis moom rekk mu taxaw ci ñax mi, ci guddi gi.

Ma ne ko foo jóge ?

Mu tontu ma.

- Mamaa !

- Noo tudd ? Mu ne ma :

- Mamaa !

Ma xam ne mënul wax, ma jël ko boot ko sama ginnaaw.

Yaa Njomboor a ngi sant Yàlla ;

xale xamul dara.

Mënul dox bu baax, ndax ñaari

at la amoon.

Waaye fexe na ba jéggi raay bi moom rekk, ci lëndëm gi.

Kenn xamul nu mu def ba egg foofu,

doy na waar.

Su fekkoon saxaar gi di ñëw kon musiba dina am.

Yàlla baax na ba tasewul ak saxaar gi.

Maxu jàll raay bi, wàccaat te daanuwul ci xeer yi bay gaañu.

Rabi àll yépp ñëw di seet Maxu ak ki ko for.

Ñu dëñ-kumpa lool, bëgg xam li xew.

Yaa Njomboor moom dafa

bég ci biir xolam.

Xamul nu muy def ba fey jigeen ji ko delloosil doomam ji Maxu.

Ragaloon na ne du gisaat doomam mukk.

Dara gaañu ko, dara wokku ko, dellusi na ak jàmm.

Su fekkoon saxaar di ñëw, kon musiba am.

Lëndëmu guddi gi ak yooni tund yi ay jafe-jafe lañu naroon a indil Maxu.

Ay tànkam dëgëruñu, su jaaroon ci mbartal mi, dafa naroon a daanu, jullóotu.

Maxu dafa naroon a gaañu bu metti sax.

Saxaar du bokk yoonam ak kenn.

Xale bu ndaw di jaar ci ay raay wóorul.

Su fekkoon saxaar gi di daw, kon musiba la naroon a jur.

Su ko jigeen ji gisul woon ba boot ko, Maxu naroon na daanu ci kanaal bi.

Yaa Njomboor gën na tiit bi mu xalatee ngaañ- ngaañ li naroon a dal doomam.

Yaa Njomboor dund na ci biir xolam musiba yi ko Yàlla fànqal yépp, muy sant.

Masul sàggan ci wattu doomam.

Masu ko sore, dafay moytu lépp lu ko mën a gaañ.

Xale dafa yomb a gaañu, moo tax saytu ko am na njariñ.

Dañu ko war a aar ci lépp lu ko

mën a gaañ.

Saytu ko saa su ne, wareef la.

Ci biir kër gi, lu tuuti rekk,

mën na koo gaañ.

Suy raam ñu dugal ko ci pàrk,

moytul mu gaañu.

War nañu denc biteeli oddusawel

ak xeme yi fu sore.

Ñu bañ koo laal, su dul loolu, dañuy gaañu.

Fexe ba laf andi cuuraay yi am na solo, ndaxte mën na lakk ci xali safara yi.

Bunti waañ yi dañu leen war a tëj ndax waañ wóorul ci xale.

Mën na laal furno bu tàng mbaa mu dugal loxoom ci biir dëwlin ju sãas.

Xale xamul dara, jar na wattu ci biteeli gaas yi.

Moytu mu def loxoom ci kuuraŋ bi,

am na solo.

Soo dëkkee ci kër gu am etaas, baareel eskale yi ngir xale bi bañ a jullóotu.

War nañu tëj pisin yi ngir moytu

xale yi lab.

Piriisu kuuraŋ yi, war nañu leen di fatt ngir aar xale yi.

Kuuraŋ dafay gaañ, di rey.

Xale wattu la laaj, saa su ne.

Mbirum balkoŋ jar na bàyyi xel,

ngir moytu mu jéllu, jóge ci balkoŋ bi.

Lii daal Maxu dootul amati mukk.

Léegi suy génn ci mbedd mi,

Yaa Njomboor dafa koy tëye

bu dëgër ci loxo.

Xale móomin la, du gis liy ñëw.

Aksidaŋ dafa gaaw a ñëw

fu ñu ko dul fooge.

Maxu Njomboor, léegi ñépp ay bàyyi xel

ci moom.

Laaj yi :

Maxu, gone la walla mag? Lu koy firndeel?

Lan moo dal Maxu? Lu ko waral?

Waxal ci nan la Maxu feeñe.

Yan matuwaay la yaayam jël ginnaaw bi Maxu feeñee?