3

Wolof

Tànk-ndànk

2018

Ce travail est disponible sous la licence Creative Commons Attribution 4.0 IGO. Sous cette licence, il est accordé le droit de copier, de distribuer, de diffuser et d’adapter ce document y compris à des fins commerciales selon les conditions énoncées sur le site électronique suivant :

https://creativecommons.org/

Li téere bi ëumb

Tukki Yaa Kéwal. ..................................................................... 4

Tukki rabi àll yi ca Sànd ............................................................ 16

Tey la ekool di tëj ..................................................................... 28

Sunu tool a neex ...................................................................... 40

Tukki ca Pàrku Juuj .................................................................. 52

Yaa Kéwal nee na ma gunge ko mu dem Ndar.

Jël nanu sunu yëre def ko

ci biiri waliis.

Yeewu nanu suba teel.

Wuti nanu ndox sangu ba set.

Tukki Yaa Kéwal

Nu génne yëre ci armuwaar bi,

solu ba jekk.

Sol naa samay dàll yuy tëju,

am koroose.

Yaa Kéwal tuur na ndox mu sedd ci bunt bi.

Mu jiitu, ma topp ci ginnaawam.

Nu ngiy dem gaaraas ak

sunuy bagaas.

Gaaraas bi sorewul, moo tax danuy dox ndànk.

Gaaraas bi dafa fees dell aki oto

yuy xaar.

Yii ngi jëm Tuubaa, yeeneen yi Kees ak yeneen dëkk.

Yaa Kéwal nuyu Xaj sófëer bi ak Golo àpparànti bi.

Mu laajte, Muus, koksoor bi, won ko oto biy dem.

Fekk nanu ay mala yuy xaar,

nu nuyu leen.

Ñiy tukki, ñu ngi toog ci biir oto bi.

Yàkkamti nanu oto bi fees,

ba nu mën a dem.

Bi nu toogee, Golo yéegal

sunuy bagaas.

Waaw, oto bi kañ lay dem Yaa Kéwal ?

Leegi mu dem, kiliyaan yaa ngi ñëw.

Leegi, palaas yi mat nañu.

Yaa Kéwal génne na xaalis.

ci kalpeem.

Xaj jël na sunu paas, dello nu

sunu weccit.

Mu denc xaalis bi ci poosam,

toog ci kanam.

Taal na oto bi, ñu tegu ci yoon wi.

Yaay Kéwal, Ndar sore na ?

Sore na kay, dinga romb ay dëkk balaa ngay yegg.

Bu nu jógee Ndakaaru, danuy jaar Tëngeej ak Kees.

Bi nu eggee Ngaay, nu taxaw,

Weesu nanu Luga, leegi

nu yegg Ndar.

Yaa Kéwal jox na ma ndox ma naan.

Mu may ma beñe, ma lekk ba sama biir fees.

Am na ñu wàcc oto bi,

Ñu duggaat, oto bi di daw jëm Raw.

Yéeg nanu Pom Lebar, péex mu neex upp nu.

Leegi, yegsi nanu gaaraasu

Soor Jaañ.

Jël nanu sunuy bagaas,

Yaa Kéwal tàggu boroom oto bi.

Woo nanu watiiru fas, waxaale ak moom, yéeg.

Leegi, watiir baa ngi noŋŋi-noŋŋi ci tali Ndar.

Nu ngi yéeg pom Federb,

di jëm ci dun bi.

Sunu ndeyjoor lañu jàdd, jëm Loodo.

Nu seen kër gu mag, weex te bari tóor-tóor.

Foofu la nijaay Kéwal ak umpaañ Ndóbin dëkk.

Léeboon lippoon.

Lëg dafa gént dem dëkku ndox bu tudd Sànd.

Am na fa ay till ak ay mbëtt.

Tukki rabi àll yi ca Sànd

Ndox bare na fa, boo wàqee naan.

Waa dëkk ba am nañu ngor.

Waxtaan na ak Gaynde, ci géntam.

Gaynde ne nguuram gi du tukki.

Ñey ne fu muy amaate xob yu neex.

Njamala ne ko xob lanuy dunde.

Lëg ne : «Fi nuy dem mooy dëkk

bi gën.»

Lekk ba suur, naan ba màndi,

tëdd fu nooy.

Doo rëbbi, loo soxla mu ñëw fekksi la.

Ana lu dàq lu neexe nii ?

Dinañu la dalal, teral la.

Suba la saxaar gi war a ñëw.

Nanu tàggu sunu njaboot,

daje fi ëllëg.»

Ñépp mujj nangoo dem tukki

dëkkub Sànd.

Kenn desul, Golo, Lëg, Bukki,

Ñey, Njamala ak Gaynde.

Saxaar gi egsi, ñoom ñépp yéeg.

Goloo nga ca palanteer ba, ku mu romb tooñ la.

Lëg a ngi bank ay tànkam,

di sàqami karootam.

Bukkee ngi xalaat, fu muy jële médd.

Ñey ak Njamalaa ngay foto

li ñuy romb.

Ñu wàcc, seetlu ne ku leen romb nuyu leen.

Lëg ànd na ak moroomam yi ci njaatigeem Mool.

Ñu terale leen ginaar,ak meññeef yu wuute.

Mool xéy dem géej indaale

jën yu bare.

Mu ne leen danuy waxtaan,

laata nuy lekk.

Laaj bi mooy ñaata yëg-yëg

ñoo am ?

Lëg ne ko juroom.

Mu ne : « Na ku nekk lim benn.»

Njamala xalaat ab diir, wulli bëtam, ne gis-gis. Golo wokk bopp bi, tontu, ne yëg-yëgu lamb-daj.

Gaynde firi paxi bakkanam,

ne yëg-yëgu xeeñtu. Ñey jóg, téen, yëngal noppam yu yaa,

ne leen yëg-yëgu degg.

Mool ne bukki ban a des ?

Bukki firi bakkan ya, xeeñtu,

ne ko médd.

Mool ne : « fii kenn du fi lekk médd.

Gaawal abal ma, ayca, ca biti.»

Bukki ne Lëg : « lii waxoo ma ko woon.»

Lëg laaj ko, ne : « Bukki xamuloo yëg-yëg bi des ? »

Ak ni nga bëgge lu saf.»

Bukki tontu ko : « Maa ngi lay xaar ca àll ba.»

Gaynde ne ko : « Doo ko def dara.»

Bukki génn, di xultu, di jàmbat,

col-coli di dem.

Noonu, mala yi ci des lekk

ba suur këll.

Ngan gu neexe nii, dootuñu ko fàtte mukk.

Tey la bés bi nuy mujj a dem jàngi.

Taxaw nanu ci raŋ bi, ci sunu kanamu kalaas.

Nu toppante dugg ci biir.

Tey, dinanu liggeey tuuti,

jàng tuuti, fo tuuti.

Tey la ekool di tëj

Sunu madam jox nanu

sunu kaye yépp.

Liggeey bi rafet na,

ñépp jàmbaar lañu.

Sunu waa kalaas yépp a jàll.

Ñépp a am ndam ci njàng mi,

ñépp a bég.

Madam Sugu dajale nanu, nuy woy woyu tàggatoo.

Bale nanu kalaas bi,

raxas ko ba mu set.

Bintu ubbi na kaye, ngir xaritam yi wax seen i xalaat.

Rama def na nataal ci kaye

fàttaliku bi.

Usmaan bind na ci ay xalaatam,

ne dina namm Bintu.

Mu ne Mataar : «Yaw, looy def ci jamonoy bër bi ?»

Mataar tontu na ne dafay tukki.

Mati moom, nee na dafay dem Gànnaar seeti nijaayam.

Ku nekk ci nun bind nga woy ci kaye Bintu.

Jëmm yi dinañu soree, waaye xol yi dinañu gise.

Leegi, Madam Sugu mu ngi ñuy digal.

Su géej gi meree, bu kenn sanguji.

Nangeen dem tool ya dimbali seen i waajur.

Xale yi nañu jàppale waa kër gi.

Weeru sàttumbar su jotee xalaat leen nafar seen njàng.

Patirig a ngi wax Seyna : «Waaw, kañ lanuy gisewaat ?

Mu tontu ko : Dinaa la woo telefon leeg-leeg.» Noppaluji neex na waaye tàggatoo tamit metti na.

Dóor nañu kolos bi, ñépp génn ci ëttu ekool bi.

Ay xalee ngi dóor-dàqe ak

a palaalin.

Ñii di tëb ci buum,

ñee ñu ngiy futbal.

Jigeen ak góor ñépp a ngi fo,

ekool bi xumb.

Duggaat nanu kalaas, waaye elew yi dañu toog defi pàcc.

Ñu ngiy waxtaan, ku ne di wax sa xalaat. Axma ak Muumi dinañu dem Tuubaa, seeti seen tànta Jaara.

Masuñu faa dem, dégg nañu ne yoon wi sore na.

Oto bi dina daw ba Njareem, dawaat waxtu, àgg. Nee nañu Tuubaa dëkk bu rëy la, am mbedd yu yaatu. Ngóor seereer la, moom dafay dem Jiwaalo, kër maamam Décce. Su yeggee, dina ànd ak moom ci gaalaam dem nappi jën.

Su fa jógee, mu ànd ak Diboor

wuti paañ.

Ci kow pom bi lañuy jaar, doxantu ba Faajut.

Xale yaa ngi waxtaan, fàtte ni ñu ngi ci kalaas.

Madam Sugu woote na, ngir nu fotowu ak moom.

Dajaloo nanu, wër ko, di reetaan

ca kow.

Fotokat bi won nanu ni nuy taxawe jàkkaarloo ak moom.

Nawet bi jeex na.

Dugub ji, ñebbe ji ak mboq

mi ñor nañu.

Njamala ànd ak waa këram,

fas yéene dem góobi.

Fajar teel, Ginaar sab, ñu yeewu.

Sunu tool a neex

Bi ñu ndékkee ba pare, ñu dajale bagaas yi.

Bagaas yi amoon na ngóobaan, buumi guy ak paan.

Amoon na itam ndox, warga ak suukër ngir àttaaya.

Ñu takk sareet ba mu dëgër.

Ñu yéeg ci, jiitle àndandoo di dem.

Sàmba Njamala, Kumba Njamala ak seen i doom la woon.

Tool ba nag, Raw la nekk.

Bi ñu dawee lu tollu ci ay kilomeetar, ñu egg.

Waa kër Njamala taxaw ci buntu tool bi.

Ñu wàcce bagaas yi, dugal ci biir.

Sàmba Njamala, baay ja,

ne guleet.

Mu sas ku ne la mu war a liggeey.

Ñu jël seen i ngóobaan, tàmbali liggeey bi.

Sàmba Njamala moo jiite genn wetu tool bi.

Ñaari magi Njamala, Njoof ak Njari, jël geneen wet gi.

Seen Yaay ak yeeneen ñaari doomam ñoo féetewoo ngóob mi.

Kenn toogul, liggeey bu noppi,

ñu song beneen.

Kenn nanguwul sa moroom raw la.

Ku nekk di kër-këri, di liggeey

bu baax.

Ñuy dagg gubu dugub yi, di dajale, di teg.

Bi ñu daggee ba mu bare,

ñu takk leen.

Ñu mujj am ay sabaar yu bare.

Diggu bëccëg jot, jant bi ne dàŋŋ, naaj wi tang.

Liggeey bi gën a metti, beykat yi ñaq, sonn lool.

Wànte coono bi taxul ñu bàyyi liggeey bi.

Njamala caat moom,

xiif na, sonn na.

Mu dem toog ci suufu guy gi

di noppalu.

Kenn mënul a ñibbi, ndaxte ñibbi jotagul.

Nees tuuti rekk, añ bi xeeñ.

Ŋaso, taawu Njamala moo ko doon tàngal.

Ñu dakkal liggeey bi, añ ba suur, naan ba màndi.

Kumba Njamala moo féetewoo àttaaya ji.

Njamala caat mooy joxe kaas yi.

Samba Njamala naan àttaayaam, lekk doomu guroom, daadi géex.

Bi ñu noppee nag, ñu fas yéene ñibbi.

Ñu daldi dajale bagaas yi.

Jël sabaar yi teg ci saret yi, di dem.

Ñuy woy naan : « Dugub ñorati na,

tey cere neex tooy.»

Mboq ñor na, ñebbe ñor na, Ndumbelaan neexati na.

Tey dafa tàng lool !

Raki ne xaram Mbosi : «Nanu dem tey pàrk Juuj !»

Mbosi ne : Waaw, pàrk Juuj

nga wax ?»

Raki tontu ko : «Waawaaw te gaal lanuy jël.»

Tukki ca Pàrku Juuj

Mbosi di fecc, di yëngal geen :

« Masuma dugg gaal,

tey laay dugg gaal. »

Raki jël ab boyet def ci lekk gi

ñuy yóbbaale.

Amoon na mburu, am gerte,

am fataaya ak ndox.

Ñu noppi, Raki ne xaram Mbosi : Gaawal nag.

«Bu nu sàgganee, gaalu Baay Mbott dina nu fi bàyyi.» Ñu waaxu ñoom ñaar, gaawantu dadi dugg ca gaal ga. Raki tëye boyetam, toog,

uuf xaram Mbosi.

Baay Mbott di joow, gaal gi di dem.

Ay mbonaat ak ay jën di leen romb.

Mbosi ne Raki : Mbaa fàttewoo lekk ga ?»

Raki ne ko : « Déedeet, fàttewuma

ko de, xoolal!»

Raki ubbi boyet bi rekk yuuxu.

Mbosi Xar ne ko : «Lan la ?»

Mu sëgg, xool boyet ba dara nekkatu ca.

Ndekete jinax yaa dugg ca boyet ba, lekk lépp.

Pàppa jinax, Yaay Jinax ak seen i doom nekk ci biir.

Ñu bég, di dajjant, dara desatul ca boyet ba.

Pàppa Jinax ne Raki : «Baal ma de.

Danu masul dugg gaal rekk te xetu fataaya bi neex.»

Danu bëgg itam dem pàrk Juuj, xooli picc ya.

Yaay Jinax ne : «Te it xale yi danu xiifoon lool.»

Mbosi mer, ne k : «Mbee, mënoon ngeen ci desal tuuti.»

Nees kiisi, gaal ga taxaw ca diggu dex ga.

Baay Mbott ne leen : Déglu leen ma.

Ay Coof ñooy jàll di dem ngénte Yaabooy.

Leegi, danuy xaar ba ñu jàll,

nu soog a dem.»

Mbosi ne : «Hoo, kañ lanuy egg nag ?»

Baay Jinax ne : «Te sax amatunu

lu nu lekk.»

Ñu toog lu yàgg, gaal gi demul.

Jinax yi di tëb ak a dal,

ne dañu sonn.

Mbosi ne : «Waawaaw, man damay tàllal itam samay tànk.»

Muy bajantu ak di waŋŋeetu,

Raki di ko toppandoo.

Mu tàmbalee xumb, xale yi ci gaal gi yépp jóg. Jinax yi, xale yi, Mbosi, Raki, ñépp di fo.

Baay Mbott jekki-jekki joowaat.

Mu ne Coof ya jàll nañu ba noppi.

Ñépp toogaat bég, simila-ak-saa la ñu seen ay picc.

Jege nañu pàrk Juuj, leegi dañuy wàcc dox.

Raki, Mbosi Xar, Jinax ya,

ñoom ñépp a ànd.

Xoolal picc yi : tan, seku, céeli, kanaara ak yeneen.

Ay tóor-toor romb leen, ñuy woy:

«Toor-tóor may ma xorom bindal ma, jàngal ma.»