3

Wolof

Tànk-ndànk

Année 2018

Ce travail est disponible sous la licence Creative Commons Attribution 4.0 IGO. Sous cette licence, il est accordé le droit de copier, de distribuer, de diffuser et d’adapter ce document y compris à des fins commerciales selon les conditions énoncées sur le site électronique suivant :

https://creativecommons.org/

Li téere bi ëmb

Maadu, yàq baaxul ................................................................... 4

Suqali àll bi .............................................................................. 16

Nooru Yaay Mbott ak Baay Gëleem ........................................... 28

Mbeyum nawet ....................................................................... 40

Kasag ca Gasaam ..................................................................... 52

Sunu kër ñaari xale rekk la am, Maadu ak Kooña.

Kooña dafa yem, teey, di def li ñu koy sant.

Maadu nag moom, dafa sob te mën a yàq lool.

Maadu, yàq baaxul

Maadu du taal làmp mukk ba fey ko.

Noonu lay bàyyee làmp yi ñuy tàkk, xaalis di yàqu.

Su taalee tele bi, bàyyi ko noonu, dem yoonam.

Dafay tëj ak a tijji firigo bi,

di fo rekk.

Noonu lay wacce itam robine bi muy xelli, di wal.

Suy raxas loxoom, dafay ubbi robine bi ba mu sës.

Pàppaam wax na ba sonn, mu të ticc.

Yaayam wax ba tàyyi, mu dëgër bopp.

Maamam xaritam sax dafa koy soow, du ko faale.

Faktiir yi ñëw, kowe lool, doon koppar yu bare.

Pàppay Maadu jaaxle, ndax dafa leen a war a fey.

Mu mer lool, tàllal Maadu faktiir yi.

Daldi ne ko, gisal li nga liggeey.

Yaay ji ak Pàppa ji woo seen ñaari doom yi.

Seen baay ne : « Gis ngeen li yàqug Maadu gi indi ».

Seen Yaay xool Maadu ne ko : « Dugal nga nu coono ».

Waaye, tabaski gaa ngiy ñëw, dunu la jox ndéwenal.

Xaalis bi nu la dencaloon lanuy dugal ci faktiir yi ».

Bésu tabaski jot, Kooña ak Maadu, jóg sangu ba set.

Ñu sol seen yëre yu bees, lekk ba suur.

Ngoon jot, ñu war a ñaani ndéwenal.

Seen yaay jël junni may Kooña, maamam teg ca téemeer.

Kooña bég di ree, Maadu ubbi gët ya, jaaxle.

Ñu ni Maadu, yow kenn du la jox ndéwenal.

Li nu la doon may, dugg na ca faktiir ya.

Kooña ànd ak ay xaritam génn ñaani ndéwenal.

Maadu mer, gedd, toog ci kër gi, di jooy.

Ba mu neex ko, mu jóg ànd ak ay moroomam.

Bi ñu ñibbisee, ku ne di wone sa xaalis.

Kooña am ñaari junni ak téemeer ak ñaar-fukk.

Maadu moom téemeer ak juroom- fukk rekk la amoon.

Dafa doon ŋàmmaaral, di xoole ba xaalisam wadd.

Yaayam ne ko, Maadu, du gis nga xaalisu Kooña.

Moom du yàqkat, moo tax moo la ëpp wërsëg tey.

Maadu di xool xaalisu Kooña, ñee ko lool, xolam jeex.

Tabaski gii neexul ci Maadu, mel na ni ŋàppati-ŋóolóoli.

Mu ne ci xelam, leegi, dootuma yàq kuraŋ ak ndox.

Dinaa fexe ba sama pàppa dootul fey faktiir yu seer.

Déwen, kenn du ma ëppale ndéwénal.

Waa Ndumbelaan dañu jaaxle ndax daay yi.

Xamuñu kuy taal àll bi saa su ne.

Mbooloo miy toppatoo àll bi daje, waxtaan.

Suqali àll bi

Ñey ne daay gi, làkk na garabu daakànde yu bare.

Jasig ne ñax mi ci xur wi tàkk na jëppet.

Njamala ne àllu déem yépp mujj na xëm.

Nagu àll nàññ, ñax desatul ci àll bi.

Gaynde ne nanu seet ba jàpp kiy taal daay yi.

Su nu ko jàppee,

dinanu ko teg daan.

Danoo war a gaaw bala moo jeexal àll bi.

19

Tànk - ndànk -3

Mbooloo ma waxtaan, ba déggoo ci pexe yi ñuy jëfandikoo.

Ndaje ma tas, ñépp tàmbalee wër taalkatu daay yi.

Kenn noppalootul guddi ak bëccëg,

di ko seet.

Ca ñetteelu fan ba, Ñey xeeñtu lakk guy door.

Manquante

Mu daw, wuti fa saxaar sa doon jóge.

Noona, mu séen Bukki muy taal àll bi.

Mu yoot ndànk, jàpp ko ak ñoxam.

Bukkiy jooy, yuuxu, di ñaan mu bàyyi ko mu dem.

Manquante

Ñey ne ki ñépp doon seet, jàpp naa ko.

Mu gaawtu, dagg cari garab, fay ñax ma doon lakk.

Ca saa sa, waa Ndumbelaan daje ca suufu Guy-àtte.

Coow la bare lool, ku nekk wax xalaatam ci Bukki.

Manquante

Gaynde noppiloo ñépp, ne Bukki moo doon taal daay yi. Wax ja jolli, ñii di ko xas, ñee di ŋóobi.

Ñu laaj Bukki, mu ne moo taal daay yépp. Ñépp déggoo ne bukki na jëmbataat àll bi mu yàq.

Manquante

Ñu ne dinañu jàppale Bukki, mu bey tool bu yaatu.

Bukki gas paxum nëbal, def ca ñax, dóom ak neefare.

Mu noppi, defari palaŋ, suy ca tos, roose leen.

Foofa la jëmbat ay garab, suuxat leen ñu sax.

Manquante

Bukki di liggeey guddi ak bëccëg,

di toppatoo njëmbat mi.

Xeeti garab yépp a fa nekk,

lépp jebbi, rafet.

Bukki di buddi ñax, di dundal garab yu ndaw yi.

Noona la ko jàppoo ba ñu mat a jëmbat.

Manquante

Waa Ndumbelaan ànd ak Bukki dellu fa mu yàqoon.

Ñu setal tool ya, gas pax ya.

Mu am ñenn ñuy sotti tos ci pax yi.

Ñeneen ñi topp ca di tooyal tos ga.

Jot na leegi, ñu def njëmbat mi ci pax yi.

Ñépp a jàpp ca liggeey ba, mu teel a sotti.

Bés bu ne Bukki dem ca dex ga wuti ndox.

Manquante

Garab gu ndaw gu nekk, mu sottil ko ndox.

Jamono yooyu la nawet dellusiwaat, muy taw suba ak ngoon.

Bërëb yi ñu jëmbatoon, maase, naat.

At yi jàll, àll ya delluwaat na woon, Ndumbelaan xumbaat.

Manquante

Ndox dalatul, suuf si fendi na, nawet bi jeex na.

Mbott ak Gëleem bég nañu,

leegi mbey mi ñor na.

Jinax dem na witti ñebbe ci toolam, xulaas ko.

Tey soxnaam dina togg ndambe

ju saf.

Nooru Yaay Mbott ak Baay Gëleem

Baay Gëleem dem na foqi mboq,

ca xur wa.

Jël na saret bi, def ci mboq mi, yóbbu kër ga.

Doomi jinax yi wuti nañu mboq, lakk, yéy.

Ji nañu xaal ji, lay bi moo koy ñoral.

Xaal dafa neex, bare ndox

te saf suukër.

Ndax kenn xiifati na leegi ?

Gerte gi ñor na bu yàgg.

Noor bi dugg na, ñax mi wow na.

Ñu boob, jox nag yi ak fas yi ñu lekk.

Ci kër Gëleem, xale ak mag a ngi xolli gerte.

Yaay Gëleem a ngiy dëbb, di tay gerte gi.

Maamam a ngi lal basaŋ, toog di ràbb ab layu.

Gëleem teg na masinu segal bi, muy xelli diw.

Ginnaaw ba mu jël ràkkal ja, weer ko ci naaj wi.

Mu wëlbatiku dem tool,

utali jur gi ngooñ.

Tey, Xar dina lekk ba suur,

di bajantu.

Baay Gëleem defaral na jabaram néeg bu bees.

Bi mu sottee, mu ràbb aw sàkket ak mbañ-gàcce.

Jabar ja dem na sanci ko.

Dem nañu ca màrse luuma ba,

jaay mbey mi.

Xaalis bi bare na ba Gëleem bég.

Fas na yéene jënd jiwu lujum.

Taw bi dem na, waaye teen yi am nañu ndox.

Ca dëkku baay Gëleem, am na foraas ak mbànd.

Ca gannaaw kër ga, def na fa tool bu ndaw.

Ay jiwoom sakkan nañu te baax.

Ji na leen, roose leen bu ñu tooy.

Toolu këru Gëleem meññ na

ba rafet.

Dina sàkk ci mbey mi, def ko njëlu kër gi.

Su ko defee moom lay lekk,

su cooroon duggee.

Doomi Yaay Mbott dem

nañu wuti buy.

Ñu fekk Cokkeer mu tag ci kow guy gi.

Ñu ne ko mu daggal leen buy ndax mënuñu yéeg.

Doomi Yaay Mbott for buy yi Cokkeer daaneel.

Ëllëg dinañu toggal Cokkeer laaxu buy ak soow.

Fas, Mbaam ak Nag daje nañu, waxtaan ak seen kilifa.

Kilifa gi laaj lu ñu bëgg.

Ñu ne ko, ren daal dañu lay beyal say tool.

Mag dikk na te say doom dañoo tukki.

Mbeyum nawet

Mbeyu nawetu ren, bëgg nañu nga teg ko sunu loxo.

Toolu ñebbe bi, Fas ak soxnaam ñoo koy bey.

Toolu gerte bi, Mbaam ak soxnaam taamu nañu ko.

Nag ak jabaram, tippoo nañu toolu dugub bi.

Sunu doom yi dinañu leen jàngal ni ñuy beye.

Xam nanu ne sa doole wàññeeku na bu baax.

Li nga mënoon, mënatoo ko.

Xel maa ngi fi, waaye doole ji néew na.

Wax ji bett kilifa gi, jaaxal ko lool.

Mu ne leen, duma toog, dinaa saytu liggeey bi.

Lépp lu ci dëng, dinaa ko jubbanti.

Noonu lañu tàggoo, joxante loxo.

Fajar lañu jóg, Nag song toolam ak i ileer, di ruuj.

Mbaam gàddu ŋooseem, Fas langal ngaskaam.

Ku nekk sol faaru mbaam ak caaya dénk-ëkk.

Ileer yaa ngi bey, di dem ak a dikk.

Yenn saa yi, woy yi jolli,

tool bi xumb.

Mala yi toppoo : « Dooley bey suufu joor su nangu ».

Gisal Fas ni muy beye.

Da naan fasiit, fasoot, faseet.

Xoolal Nag ni muy beye.

Da naan nagiit, nageet, naguut.

Séenal Mbaam ni muy beye.

Da naan mbaamaat, mbaamoot, mbaametiit.

Ñangay fecc, yëngal ndigg,

di yaaba-kompoose.

Foofa la leen kilifa ga fekk, indil leen ceebu jën.

Ñu lekk ba suur, dellu eggali mbey mi.

Nag wi tippóo woon dugub,

bey na toolam.

Ci suba si, taw bi bare, suuf si tooy.

Mbaam mi féetewoo gerte, tàmbalee ji.

Fas mi taamu woon ñebbe,

def ni moom.

Bey nañu ba mu set, ñax mi génn,

ñu beyaat.

Mbaam tàmbali na bàllarñi.

Bés lañu xéy, fekk Picc ci toolu dugub bi.

Soccet song toolu gerte bi.

Jaar ànd ak njabootam, di sulli gerte di yëy.

Mala ya yuuxoondoo : « Du fi ame! » ñ u woo Xar ak Bey.

Seen njaboot topp leen ak i pot,

di tëgg, di mbeleleli

Picc ne fërr, Soccet ne layy,

jaar ne mes.

Kilifa gi doon saytu liggeey bi bég na ci ñoom.

Mu ne : « Dootuma fekke mukk fu ñuy toroxale mala yi ».

Kasag dafay ubbi yoonu njàngum gone.

Abu ak Ngóor ñoo doon seetaani kasag.

Ñuy dox ba dégg tëgg ma ca tundu Gasaam, ñu jàdd.

Ñuy yéeg tund wa, tëgg ma di

gën a jege.

Kasag ca Gasaam

Ñu dem ba jub ko, gis leer gu jëm kow.

Ba ñu àggee, ñu dugg ca biir seetaankat ya.

Nit ña bare, wër géew bi,

di waxtaan, di xaar.

Ab taal nekk ca diggu géew ba.

Góor gu mag duggsi, gone yu ndaw topp ci ginnaawam.

Abu ne Ngóor : « Leegi kasag yi tàmbali ».

Ngóor tontu ko : « Dëgg la, ki jiitooy selbe bi. Njulli yee toppante, gone yi jiitu, mag ñi topp ci ».

Xale yaa ngi toog ci suuf, tàllal seen tànk, wër taal bi.

Ndënd yi tëgg, jigeen ñi duggsi, di woy di yaaba.

Ba yàgg, waa ju njool, sol yérey njaxas, yékkati woy. Ngóor ne Abu : « Kasagkat baa ngi, lenge yi lay laaj».

Waa ja woy “jox may lenge” ba noppi, jot ca lenge ya. Noona, mu yékkatiwaat woy ànd ak tëgg ma, di wër.

Ñépp kontaan, di woyaat, jigeen ñiy sarxolle. Kasagkat ba jëlaat ne : « Bala maa sàllarñiku, yaayu mbaar sàllarñiku ».

Gone yu tuuti ya sonn ci toogaay ba, for bët. Leeg-leeg, kasagkat ba yee kenn ci ñoom, feccloo ko.

Su feccee ba naq, mu woyloo ko, wërloo ko. Su noppee, mu yóbbu ko, mu dellu toog cay moroomam.

Kasagkat bi doorati weneen woy, ñu koy awu, muy daagu.

Ma nga naan : « Mbaar Masóogi Wele ak Mbaar Njaay ».

Awukat ya di tontu naan ko : « Masóogi Wele ». Leeg-leeg, kenn dugg, woy, kasagkat bi feelu ko.

Noonu lañu def ba kenn jël ndam li.

Seetaankat yi tàccu ko, mu woyaat, tagg boppam.

Bi mu noppee, duggaat ci woyi kasag, feccloowaat ay njulli.

Woy yi dafay fàttali njulli yi li ñu jàng.

Su xale yi xarafee ba noppi, dañuy lëlu.

Dañu leen di mbaaral ca àll ba ak seen i selbe.

Selbe yi, ñooy jàngal njulli yi,

di leen yar.

Njàng mi, bàyyiwul dara ci xam-xam ak nekkin.

Dinañu xamal njulli yi turi garabi àll bi.

Ñu jàngal leen ni ñu leen di jëfandikoo ngir faju.

Dinañu leen xamal ni ñuy wone yar seen i waajur.

Képp ku nekk seen maas it ñu

won la yar.

Dinañu leen léebal, jàngal leen ay léebu. Njulli yi dinañu jàng waxin, cax, pasin, kàll ak i woy.

Dinañu jàng muñ xiif, mar ak i lekk lu leen neexul. Ba kasag ya jeexee, ñu fay taal ba, seetaankat ya tasaaroo.

Ki nga bokkal dugg lël,

sa doomu ndey la.

Gone gu dugg lël ba génn,

dafay siggil ay waajuram.

Lël, aada ju ñu war a sàmm la,

dafay yar.