5

Wolof

Tànk-ndànk

2018

Ce travail est disponible sous la licence Creative Commons Attribution 4.0 IGO. Sous cette licence, il est accordé le droit de copier, de distribuer, de diffuser et d’adapter ce document y compris à des fins commerciales selon les conditions énoncées sur le site électronique suivant :

https://creativecommons.org/

Li téere bi ëmb

Raki bëggul .............................................................................. 4

Séyu Léebeeret bu ndaw .......................................................... 20

Sëy bu teel. ............................................................................. 44

Xaritoo ekool Daaru ak bu Medina ............................................ 64

Surnaalu Ekool ......................................................................... 84

Raki, doomu Yaay Mbill, dafa doon xale bu yaru, ànd ak taar te sopplu lool.

Dafa sawar ci jàng lekool.

Dafay léttu ba jekk, sangu, diw yaramam.

Foo ko fekk mu ngi sol yére yu rafet.

Yaay Mbill, lu mu am jox ko doomam, ndaxte bëggul mu tumurànke.

Raki bëggul

Baay Mbill beykat la.

Saa su ne dafay dem tool.

Su nawetee, mu bey dugub, gerte, ñebbe.

Su nooree, mu liggeey ci toolu lujumam.

Baay Mbill am na ñetti néeg. Benn bi mu ngi bokk ko ak Yaay Mbill.

Beneen bi di néegu Raki,

moom rekk a ciy tëdd.

Ñetteelu néeg bi di néegu Ngóor Mbill ak Moor Mbill.

Baay Mbill am na xarit bu tudd Yëkk.

Yëkk am na benn bitig bu mag,

buy jaay mburu.

Dëkk bi yépp kër Yëkk lañuy jënde mburu.

Soo rombee palaasam, dangay gis nit ñi taxaw di benn-bennal, di jënd ay kàmp.

Kàmp yi dañu neex, di xoyom-xoyomi.

Ngoon gu ne, Yëkk dawal oto,

dem kër Baay Mbill, foofu lay naane àttaaya ca Yaay Mbill.

Ngóor mooy togg àttaaya ji,

Raki di ko séddale.

Foofu lay nekk, di fa waxtaane ba timis,

mu ñibbi.

Yëkk, saa yu ñëwee indil Raki dara, Raki séddoo ak ñépp.

Baay Mbill bég lool ci guro gi ñu koy indaaleel.

Yenn saa yi, mu may Yaay Mbill ay kàmp.

At ya di jàll, ñu nekk ci jàmm ju rëy.

Yëkk dafa baax, di defal lu ne Baay Mbill ak jabaram.

Mësul dugg kër Baay Mbill te indiwul dara.

Raki day jàng bu baax ekool, nee na su màggee, dafay liggeey ci biro.

Raki a ngi màgg tuuti, mu ngi am ndam ci njàng mi.

Déwen lay dugg ci kalaasu joŋante bi.

Looloo tax ci nawet bi mu dugg ci kalaas buy nafar.

Raki xamul lu dul jàng, fo ak ree.

Yëkk dafay waxtaan ak moom, wànte Raki dafa yaru.

Dafa koy tontu rekk, ba noppi dem dem

bu gaaw.

Benn bés, mu woo Baay Mbill, bëgg a gise ak moom.

Mu ne ko léegi tollu na ci takk soxna te am na ku ma gis.

Baay Mbill bég lool ndax Yëkk

xaritam la lool.

Yëkk ne ko Raki la bëgg a labat.

Baay Mbill laaj ko :

- Raki man ?

Yëkk tontu ko :

- Xanaa Raki sa doom ji. Baay Mbill am lu ko bett lool, mu ne ko.

- Raki xale la, dafay jàng ! Mu ne ko :

- Moom de laa bëgg soxna.

Baay Mbill ne Yëkk dina gise

ak Raki ba xam.

Bi guddi jotee, Baay Mbill wax ko

Yaay Mbill.

Mu ne su Raki sëyee ak moom, dina ko yore yore bu rafet.

Dina ko toppatoo, fajal ko soxlaam yépp.

Raki yëgul lu xew, mu ngi jàng ci kayeem.

Yaay Mbill ne Baay Mbill dina waxtaan ak doomam.

Mu bàyyi ba ca ëllëg sa,

mu woo Raki, taaj ko.

Mu ne ko :

- Raki dëgg la, xale nga ba tey wànte am na ku lay bëgg.

Doom ji ne ko :

- Yaay loolu mooy lan ?

Yaay ji tontu ko :

-Yëkk dafa bari xaalis te amul jabar, léegi dafa la bëgg a takk, nga doon jabaram.

Raki tëb yuuxu.

- Yaay man damay jàng, bëgguma sëyi.

Dama bëgg a tekki, am xaalis, teral waajur.

Raki mu ngi jooy, bëggul sëyi léegi.

Yaay Mbill moom dafa bëgg Raki

sëy ak Yëkk.

Mu ne :

- Soxlawul ngay jooy, jigeen dafay sëy, loolu mooy sa warugar.

Raki sukk ci kanamu yaayam, di ko tinu.

- Yaay man bëgguma sëyi léegi, dama bëgg a yeggali sama njàng.

Yëkk, jëkkër ju baax la, waru la rëcc.

Am na xaalis te dina toppatoo sa askan yépp.

- Yaay ! Waxal sama baay ne duma sëy

ak Yëkk mukk.

Raki jaaxle ne Yaayam bëggul dégg lu jëm ci sëy.

Yaay Mbill génn ca, bàyyi ko moom rekk.

Raki Yuuxu.

Céy nu may def, céy fu ma jëm ?

Yaay Mbill ak Baay Mbill déggoo nañu.

Raki dina sëy ak Yëkk, mu neex ko ak mu naqari ko.

Yëkk yónni na ay mbokkam ak alal ju bare, loolu mooy warugar wi.

Kër gi fees na, nit ñaa ngi waxtaan.

Terànga ji rëy na. Yëkk may na

Raki ay milyoŋ.

Raki moom mu ngi tëju ci néegam

di jooy rekk.

Nu muy def ?

Jël na telefon, woo Faati Njomboor, xaritam.

Kooku ne ko : « Dangay bàyyi ba guddi nga daw, ñëw sama kër ».

Raki bàyyi ba jant bi so, mu jël saagam.

Mu ñëw fëgg ci buntu Faati Njomboor.

Mu ne ko : « Faati takk nañu ma ba pare, yóbbu ma rekk moo des ».

Ca ëllëg sa, Raki ànd ak Faati Njomboor, ñu jël saxaar ñibbi.

Waa kër Yëkk def nañu mbooloo,

jëlsi séet bi.

Fekk nañu Yaay Mbill di jooy, ndax Raki dem na.

Kenn xamul fu mu àkkeji.

Mu ngi jooy di yuuxu.

Céy gàcce gii fu ma koy waxe,

sama doom daw na.

Ca ëllëg sa moroomi elewam yi ñëw di ko nemmeeku fekk Yaay Mbill di jooy.

Guleet Raki fanaan àll.

Mu ne : « Mbaa du dañu sàcc sama

doom ji ? »

Yaay Mbill jooy na ba bët yi newwi.

Xamul lu jot Raki.

Nit ñi dem fu ne di seet Raki, kenn gisuko.

Ndóbin, yéenekat bi jël ndëndam waaye kenn gisu ko.

Yëkk tiit na, jël na oto fu ne mu seet, waaye dara.

Bi mu amee ñetti fan, Raki dem ekool seeti direktëer.

Mu ànd ak direktëer, Madam bi ak elew yi dem seen kër.

Yaay Mbill gis ko, mu ñëw laxasu Raki, di jooy.

Direktëer ne leen Raki dafa ko seetsi ndax bëggul sëy, jàng la bëgg.

Bi ñu waxtaanee ba déggoo ak waa ekool bi, ñu delloo Yëkk xaalisam.

Raki dootul sëyi, dafay jàngi.

Ca ëllëg sa, Raki solu ba jekk, dellu seen kalaas.

Laaj yi :

Ndax Raki elew bu baax la?

Ndax Raki bëgg na sëy ak yëkk ?

Raki lal na ay pexe ba rëcc ci sëy bi. Bu doon yow, looy def ?

Soo doon xelal elew bu war a sëy, loo koy digal ?

Ay fan a ngi nii dex gi yëngu ndax werante ci diggante Baay Léebeer ak Yaay Léebeer.

Boroom gaal yi ca dëkku nit ñimewuñoo nappi, booba ak leegi mat na weer.

Li indi werante bi diggante Yaay Léebeer ak Baay Léebeer mooy seen doom ju jigeen.

Ñey wu ndaw moo ko indil may gu jëkk, Baay Léebeer ni doomam matagul a sëy.

Yaay Léeber ne doomam mat na sëy, dañu koy maye.

Seen werante bi, njël lay tàmbalin yendoo ko ba jant di so.

Séyu Léebeer bu ndaw

Doktoor Looy mi dëkk ci guy gi ci wetu dex gi te di seen dëkkandoo dem seeti leen.

Ba mu àggee mungi leen fekk ku nekk mer ba futt.

Ca saa sa, ñu dakkal werante ba, nuyoo ak moom, jox ko toogu.

Doktoor Loor xaddamiku, rafetlu seen dëkkandoo bu yàgg bi.

Bi mu noppi mu ne leen : « Seen werante wee ma indi fii tey ».

Baay Léebeer ne ko : « Kër gi,

maa fiy kilifa ! »

Doktoor Looy tontu: « Man dey tànki dëkkando doŋŋ laay dox ! »

Yaay Léebeer ne : « Maa nangu may gu jëkk, bëgg Baay maye sunu doom mu lank ! »

Mu yokk ca : «Amul wenn waajur wu bëggul sa doom sëy ! »

Doktoor Looy ne ko : « Li ma gën a indi, sama liggeeyu doktoor bi ci la !»

Yaay Léebeer ne ko : « Luy yoonu doktoor ci sëy? »

Doktoor Looy ni leen : « Dama leen a bëggoon a gindi doŋŋ ! »

Baay Léebeer ne ko : « Ci lan nga nuy gindi? »

Yaay Léebeer yokk ca: « Jar na koo laaj, ndax réerunu ba kenn dinu gindi ! »

Doktoor Looy ni leen : « Dama jàppe Léebeer bu nadw ni sama doom ! »

Baay Léebeer ne ko : « Doktoor dikkal ci wax ji nga nuy gindee ! »

Doktoor Loy ne leen : « Dug néegu sëy, teel na lool ci Léebeer bu ndaw ! »

Yaay Léebeer tàccu, téye ndig la, wiccax bopp ba, ne ko : « Doktoor Looy, bul nu tojal ! »

Mu yokk ca : « Yaa ngi bëgg a weesu dëkkandoo doktoor !

Doktoor Looy jaaxle ne : « Yaakaaruma ko ndax jàmmi xale birekk laa bëgg ! »

Baay Léebeer ne ko : « Sa xalaat rafet na Doktoor. »

Yaay Léebeer ne leen : « Mënuleen ma a teree jot sama teràngay doom ! »

Noona, Yaay Léebeer tàmbalee jooy.

Baay Léebeer ne : « Doktoor defe naa ne mbir maa ngi bëgg a ëppi loxo ! »

Doktoor Looy ne : « Jooyloo ko moom mii indiwuma fi, joxe sama xalaata ma indi !

Baay Léebeer ne ko : « Waxal sa xalaat te dem sa yoon Doktoor !

Doktoor Looy neeti : « Ma ne, Léebeer bu nadw waragul a dug ci néegu sëy leegi !

Yaay Léebeer jël kàddu ga ne: « Ndax delloo may gu jëkk goo jot, rafet na?

Baay Léebeer ne : « Ndax xale bu am fukki at ak ñett dina dugg néegu sëy? »

Yaay Léebeer tontu regejuwaale : « Waawaaw, bare na lool ci sunu biir

dex gii !

Baay Léebeer : « Ñépp a ngi koy def, taxul ma def ko su ma gisee ni baaxul ! »

Doktoor Looy : « Waxtaan dafa ànd ak ku ne di déglu sa moroom. »

Baay Léebeer ne : « Moom mii du déglu, su doon déglu, kon du nangu may gu jëkk gi ! »

Yaay Léebeer tontu : « Delloo sa terànga doom, kenn du ko def ! »

Doktoor Looy jëlaat kàddu ga ni leen : « Dama leen di ñaan ngeen déglu ma ».

Baay Léebeer ne ko : « Man dey,

dinaa la déglu ! »

Yaay Léebeer fénati ne : « Doktoor, maa jëkk a noppi ! »

Doktoor Looy ne leen : « Dugg néegu sëy, ci góor ak jigeen yépp, dafa am waxtu. »

Yaay Léebeer ne : « Waajur yépp a bëgg seen doom dugg néegu sëy ! »

Baay Léebeer tontu : « Li Doktoor wax leer na, dugg néegu sëy, dafa am waxtu ! »

Doctoor Looy ni leen : « Su ngeen ma dégloo dinaa gën a leeral li ma wax. »

Nit, di góor walla jigeen, ay céram dañu war a mat muy soog a dugg néegu sëy.

Yaay Looy ne : « Xale yu tollu ni Léebeer bu ndaw lañu fiy maye sëy, dara nekku ci ! »

Doktoor Looy tontu ne : « Daraa ngi ci kay, dinaa leen ko leeral.

Xale bu jigeen bi teel a dugg néegu sëy yu baree ko mën a dal !

Ci yooyu man nañu cee lim : « Ëmb bu teel, am doom ñàkk bakkanam ak fistil ! »

Yaay Looy ne : « Feebar fi la nu ko fekk, fi la nu koy bàyyi ! »

Doktoor Looy ne : «feebar boo mën a moytu, keen waru koo teg sa bopp !».

Baay Léebeer ne ko : « Fistil sax, mooy lan? »

Doktoor Looy ne ko fistil feebar la buy dal xale bu jigeen bu teel a dugg ci sëy.

Am na fistil boo xam ni, ñaari yoon yooyu dañuy xëttaloo nekk benn.

Ku ame fistil mënul a téye sawam.

Su Léebeer bu ndaw duggee ci néegu sëy ci fukki at ak ñaar, di ngeen ko lor !

Yaay Léebeer ne ko : « Léebeer bu ndaw a ngi ci fukki at ak ñett ! »

Doktoor Looy tontu ko : « Benn la, ba tey yaramam matagul ! »

Doktoor Looy ne leen : « Dugg néegu sëy ci góor ak jigeen yépp dafa am waxtu. »

Fistil lu naqaree faj la te dina am sax fistil yu ñu dul mën a faj.

Lu weesu loolu, ki am fistil du set mukk.

Nekk aki nit dina ko jafe lool ndax xet yi muy àndal.

Lu weesu loolu, xanaa Yaay Léebeer, danga bëgg sa doom bañ a dem ekool ?

Yaay Léebeer ne patt, di xoole.

Baay Léebeer ne : « Jërëjëf, Doktoor Looy, tey jii, dégg nanu dëgg ! »

Yaay Léebeer tontu ko : « Waxalal sa bopp te bañ ma cee boole ! »

Baay Léebeer ne ko : « Yow moom, sa terànga yi, ñoo la gënal wér-gu-yaramu xale bi ? »

Doktoor Looy ne Yaay Léebeer mu xalaat bu baax a baax ci li mu bëgg a amal.

Doktoor Looy tàggoo, ne : « Dégg naa samay doom naan Léebeer bu ndaw ku mën a jàng la ! »

Bi Doktoor Looy demee, Yaay Léebeer ne : « Dellu ginnaaw weesu na, dinga maye xale bi ! »

Baay Léebeer ne ko : « Li fi Doktoor Looy wax lépp sunu njariñ la nun ak Léebeer bu ndaw ! »

Yaay Léebeer yuuxu : « Wóoy man gàcce gii, fu ma koy waxe ? »

Bàjjen duggsi ne :« Waaw, li may dégg,

nu mu deme ? »

Baay Léebeer tontu ko : « Ki la nettali,

lu mu la wax ? »

Bàjjen ne ko : « Dégg naa danga bëgg a dellu gannaaw ci maye Léebeer bu ndaw. »

Baay Léebeer noppi ba yàgg mu ne : « Xale bi dafay jàng, du dugg ci néegu sëy ! »

Ñaari jigeen ña booloo bëgg Baay Léebeer dellu gannaaw.

Bàjjen ne ko : « Ma ni, sa wax jooju laa bëgg nga teg ko ci suuf ! »

Baay Léebeer : « Sama mag nga wànte lii dafa am lu ma ci xam, loo xamul ! »

Bàjjen : « Maa la mag, xamoo ci lu ma xamul, mayeel xale bi mu sëyi ! »

Baay Léebeer ne ko : « Masumaa weddi say wax wànte bii yoon dafa am loo xamul ! »

Bàjjen xaw a mer ne : « Waay-waay wax ma li ma xamul ! »

Baay Léebeer ne ko : « Xale bu dugg néegu sëy njàngam dina yàqu, mu am fistil ! »

Bàjjen tontu : « Luy fistil ci këru àdduna ? »

Baay Léebeer ne ko : « Feebar la boo xam ne ku mu dal du mën a téye sawam ».

Bàjjen ni ko : « Wóoy sama rakk ji ku yàq xelam ? »

Yaay Léebeer ne ko : « Du kenn ku dul Doktoor Looy, leegi la fi jóge ! »

Bàjjen ne ko : « Soo bañee maye xale bi, dinaa dogoo ak yaw ! »

Baay Léebeer noppi ba yàgg mu ne : « Su fekkee noonu nga ko gise, kon dinanu dogoo ! »

Bàjjen di jooy, Yaay Léebeer moom itam di jooy, ñu jóg, ànd génn.

Baay Léebeer des fa, toog ba yàgg telefonam sone, mu jël, muy rakkam.

Bàjjen a ñëw leegi aki jooyam nettalima li xew wànte yow laa àndal !

Baay Léebeer ne ko : « Jaajëf, man duma dellu gannaaw benn yoon ! »

Rakk ji : « Dama lay digal ngay teg bët foo tollu ci Léebeer bu ndaw ! »

Baay Léebeer, jarbaat bi nekk wàllaa dex, moo ko woo telefon.

Jarbaat : « Nijaay, dégg naa li nga bëgg def lépp ! »

Baay Léebeer : « Ku la ko wax ? »

Jarbaat : « Sama umpaañ moo ma woo ne ma sa nijaay àndul ci sëy bi. »

Baay Léebeer : « Sa umpaañ wax na dëgg ! »

Jarbaat : « Bëggewuma ko woon noonu wànte ku dem noonu moo gën. »

Baay Léebeer bëgg leegi xelum yaa Léebeer

déllusi mu door waxtaan.

Yaay Léebeer ne ko : « Joxe sa kàddu ba noppi, génn ca dafa metti ! »

Baay Léebeer ne ko : « Danu war di waxtaan ba déggoo bala nuy joxe sunu kàddu !»

Ay at wéy, Léebeer bu ndaw jàng na ba dem ba nekk doktoor, waakëram yépp ak Doktoor Looy bég !

Waajur yi nañuy seet njariñu xale yi te sàmm leen rawatina ñu jigeen ñi.

Nañuy jàppale xale yu jigeen yi ñu njàng, màgg ba mën a tabax seen ëllëg.

Laaj yi :

Lan moo waral Doktoor Looy ñëw seetsi Baay Léebeer ak Yaay Léebeer ?

Nan la doomu Baay Léebeer ak Yaay Léebeer tudd?

Kan mooy jàppale jarbaatu Baay Léebeer ci sëy bi waroon a am?

Lu ngeen xalaat ci waajur yuy maye sëy seen doom yu tuuti ?

Maryaama juroom ñeenti at la am.

Elew la bu raññeeku ci njàng.

Dafay góor-góorlu saa su ne,

sawar lool ci njàngam.

Moo tax mooy raw ci kalaasam.

Waaye lu tollu ci ayubés a ngi nii ñëwul, xale yi ne dafa feebar.

Séy bu teel

Bi toog bi yàggee, madamam ànd ak ay moroomu elewam, dem seeti ko këram.

Bi ñuy dem, yóbbaale nañu tuuti sarica yu xale yi dajale.

Ñu egsi ci kër gi, fekk ko mu toog ci wetu yaayam, di añ.

Bi leen yaay ji gisee, mu mel ni ku tiit.

Mu jaxle ne leen : « Mbaa jàmm, lu xew ? »

Jàngalekat bi ne ko : « Jàmm rekk waaye man kat dama jaaxle ! »

Ñaari ayubés jàll na, ba ñu dugg ci ñetteel bi te Maryaama jàngisiwul.

Ma laaj ko xale yi, ñu ne dafa feebar.

Moo tax, tey, ñu ñëw fii di ko seetsi.

Waaye ni ma ko gise de, dafa mel ni tane na, dara jotatu ko.

Yaayam ne patt, waxul dara diir bu yàgg tuuti.

Nees tuut, mu jóg, woo jàngalekat bi ci biir néegam.

Mu bàyyi Maryaama ci biti, muy waxtaan ak ay moroomam.

Bi ñu duggee ci néegam, mu nekk néeg bu xaw a fooyooy.

Pajaas lañu teg ci suuf, lal ci darab

bu xaw a furi.

Ci ginnaaw lal bi, ñaari waxande yu tëju lañu fa teg.

Ci kow am tuuti yére.

Boo duggee, ca càmmooñ, ndaa lu rafet mu ngi fa.

Ñu muur ko, teg ci kawam pot bu set wecc.

Basaŋu ñax lañu lal ci suuf.

Bi ñu duggusee ci néeg bi, ñu toog ci suuf di nuyoonte, di jàmmasante.

Yaayu Maryaama tanq ndox ci ndaa li, ñëw sukk, jox jàngalekat bi.

Bi mu naane ba noppi, mu delloo ko pot bi.

Mu jóg delloo pot bi ci ndaa li,

ñëw nag toog ci wetam.

Jàngalekat bi laajaat ko : « Waaw, lu tax Maryaama jàngisiwul booba ba tey ? »

Yaay ji mel na ku am ñaari xel,

muy sikk-sàkka.

Jàngalekat bi ne ko : « Waxal rekk, bul ragal, ñun ñaar ñépp ay jigeen lañu ».

Yaay ji nag door a ñemee wax.

Mu ne ko Maryaama daal, dafa feebaroon booba ta tey.

Leegi sax tane bu baax.

Bi mu tanee, la waroon a jàngisiwaat.

Ci diggante bi, benn jarbaatu pàppaam, moo fi ñëwoom, di seetsi nijaayam.

Mu gis ko rekk, ni dafa ko bëgg ; moom nag bitigu mbagg la ca Dakaar.

Sàllaaw mey na ko sax ñaari junni.

Ñu ne na fa jaare toog, ndegam dañu ko

war a maye mu sëyi rekk.

Baayam ne na bàyyi jàng, ñu jàngal ko liggeeyu kër ; moo tax jàngiseetul.

Jàngelekat ba laajaat ko : « Waaw lu tax ngeen bëgg ko maye mu sëyi ?

Teelul ci moom ?

Yaay ji ne : « Teel na daal, waaye mooy taaw bu jigeen.

Sunu nekkin ci dëkk bi dafa metti lool te pàppaam liggeeyatul.

Man mii di yaayaam, damay fortaatu rekk.

Su ma amee tuuti, jënd, dem jaay ci luuma yi.

Su nu ko mayee, boroom këram nee na dafa koy bàyyi fii ndax xale la.

Dina ko yónnee dund weer wu nekk.

Su booba, sunu jafe-jafe dina wàññeeku bu baax.

Jàngalekat bi déglu ko ba mu noppi.

Mu ne : « Li nga wax lépp dëgg la .

Waaye tey dinaa la nettali loo xam ne masuloo ko yaakaar ci man.

Man mii, bi ma nekkee xale, tollu ci atu Maryaama, laa naroon a sëy.

Sama yaay woo ma bés ne sama pàppa dafa may maye.

Moo tax li nga may nettali, maa ngi mel ni ku koy dundaat.

Dama nekkoon xale, mën jàng lool, ràññeeku lool ci ekool.

Waaye samay waajur nekk ci ay jafe-jafe yu metti, yu tar.

Ma nekk taaw man itam, sama yaay jaboot lool, kaar.

Bala may xëy di jàngi, dinaa dimbale sama yaay, bale, raxas, rooti ca teen ba.

Yenn saa yi sax, ma fóotal samay rakk bala may dem.

Waaye njàng mi dafa ma nexoon.

Su ma paree, damay daw dem ekool bañ

a tarde.

Ndax sunu muse dafa ma bëggoon.

Dafa xamoon sama nekkin ci kër gi.

Bés, ma wàcc rekk, fekk genn góor ca kër ga, mu ànd ak jenn jigeen.

Ñu nuyóole nu, ni ma kii sa

doomu bàjjan la.

Bi ma ko nuyoo daal, mu xaw ma jaaxal, ndax xamuma woon sama bàjjan boobu.

Sama xel xaw a ñaaw.

Ma naan ci sama xel waaw sama doomu bàjjan lu muy wutsi fii.

Bi nu añee ba noppi, sama pàppa, sama yaay ak sama bàjjan dugg di waxtaan.

Waxtaan wi nag, kenn deggu ko, dara sennu ci.

Ñu ne ma naa leen àttaayaal.

Fi ma toog di àttaaya, sama doomu bàjjan bi ñëw, ni dafay waxtaan ak man.

Man nag nanguwuma waxtaan wa.

Bi ngoon jotee, ñu tàggoo, daldi ñibbi.

Sama pàppa ak sama yaay daldi may woo ca néeg ba.

Ñu nettali ma li ñu waxtaane lépp.

Ci tënk daal, ñu ne ma dañu may may sama doomu bàjjan.

Ma bañ, di jooy, di jooy ba sonn, sama yaay yërëm ma lool.

Dem naa bay xalaat génn dëkk bi, daw dem.

Ay bés di romb, lekkatuma, ma jeex tàkk.

Ma am lool lu ma metti,

sama yaakaar yépp naaw.

Maa ngi defoon sama xel ci jàng bu baax, su ma màggee am liggeey bu baax.

Ma mën a génne samay waajur ci ñàkk.

Waaye bés boobu, sama yaakaar

yépp a tas.

Benn bés, sama yaay woo ma,

ñuy waxtaan.

Mu xamal ma ne, sama doomu bàjjan bi may bëgg, leegi mu noppi jàng.

Bu ma takkee, dina ma jàppale.

Waaye man daal, baatu takk laa doon bañ a dégg.

Ku ma ko wax, sama xol diis,

ma bëgg a jooy.

Ñu toog ay fan, sama doomu bàjjan bi ñëwaat.

Bii yoon nag, àndul ak yaayam.

Mu xamal ma ne moom jàng na te du ma yàqal sama jàng ».

Mu ne ma: « Sama yaay bëgg-bëggam mooy ma takk jabar leegi ».

Ndax waajur wu nekk dafa bëgg gis sëtam balay màggat.

Man nag, xam naa ne yow mii xale nga, ci jàng nga tollu.

Naam dinaa la takk, waaye dinaa la jàppale, ba nga tekki.

Su boobaa, dinaa xam ne man sama jaan wàcc na ».

Jangalekat bi dolli ci ne : « Gis nga ma nii, tey maa ngi nii di liggeey. »

Ki ma am dafa jàng, xam soloy njàng.

Moo tax mu bàyyi ma, ma eggale

sama njàng .

Ndax ki ngeen bëg a may Maryaama,

dina nangu li sama boroom

kër nangu woon?

Yaakaaruma ko de, ndax kii ngeen koy may, jàngul.

Mag na Maryaama lool te amul liggeey bu wóor, dafay fortaatu rekk.

Maryaama nag xale bu yeewu la te am na xel.

Yow yaa jur sa doom, waaye li ma lay digal mooy nga def ndànk.

Bàyyi ko mu eggale jàngam ba ca kanam, doo ko mas a réccu ».

Bi jàngalekat bi delloo, Yaay Mbeen xam ne dëgg gu wér la ko wax.

Mu nettali boroom këram li ko Madam Kura wax lépp ci mbirum Maryaama.

Pàppay Maryaama xam ne li Madam Kura wax dëgg la.

Warul yàq ëllëgu doomam ndax

xaalisu tey.

Mu ne mayeetul doomam, dafa koy bàyyi mu jàngi ndax mu tekki ëllëg.

Laaj yi :

Lu tax Maryaama ñëwatul jàngisi.

Kan moo ko ma y xaalis?

Jarbaatu pàppay Maryaama lan la ci Maryaama ?

Loo xalaat ci séy bu teel.

Ekolu Daaru dafa xaritoo ak ekoolu Medina bi nekk ca Matam.

Ñoom nag dañuy bindante ay bataaxal, di yóonante ay nataal ak ay neexal.

Direktirisu ekool bi gis ni xale yi dañuy bindante ay leetar yu neex, yu am solo.

Waaye duñu ko denc.

Mu ne leen léegi nag dañuy defar

benn téere.

Ñu tudde ko « Dëgëral xaritoo diggante ekoolu Daaru ak ekoolu Medina ».

Xaritoo ekoolu Daaru ak bu Medina

Mu ne léegi, kalaas bu nekk ci ndimbalu jàngalekatam, dafay defar benn bataaxal.

Mu wax lan moo ko gën a neex ci ekool bi.

Kalaas bi gën a ndaw bind ne :

« Nun sunu kalaas moo dàq ci ekool bi.

Dafa yaatu te leer, miir yi dañu ko pentuur bu mboq.

Àlluwa ju mag ji dafa am melo wu wert,

ci kawam ñu taf ci ay araf ak ay lim.

Ci ndeyjoor bi, mu am ay nataalu mala,

ci càmmooñ am ay rabi àll.

Ci ginnaaw kalaas bi, am na benn armoo.

Ci biir, ñu denc fa ay foyukaayu togg, ak ay foyukaayu faj, ak ay téere.

Sunu madam, buy jàngale xam-xamu làkk, dafay génne yi mu soxla.

Sunu kalaas dafa set te féex.

Su nu xëyee, bala nuy dugg, danuy ànd ak sunu madam, bale ko mu set.

Nu daldi tonni mbalit mi, dugal ko ci defukaayu mbalit bi, dem tuuri ko.

Nu raxas sunu loxo, duy siwo bi nuy fompe tablo bi, dugal ci fompukaay bi.

Bu juroomi waxtu jotee, kolos bi sone, njàng mi tàmbali.

Ñépp toog, madam bi duggusi, ñu jóg,

daldi koy nuyu.

Mu fey nu, laaj nu nanu def, saytu ñi ñëwul ak ñi yéex a ñëw.

Njàng mi door nag,

tey mbirum faj lanuy jàng.

Madam bi génne na yi ñuy faje, pikiir yi, alkol yi, wëtteen wi ak ay garab.

Nu yàkkamti, ku nekk bëgg a faj.

Bi nu noppe, nu jàng xayma, nu génne sunuy bantu xat ak sunuy xor.

Ku nekk di liggeey, ànd ci ak cawarte.

Su nu sonnee danuy woy ak sunu madam, bala nuy duggaat ci meneen

njàng mu bees.

Sunu kalaas dafa neex, kenn du daw, ñépp a di yàkkamtee jàngsi.

Waa ñaareelu kalaas ñoom, ci seen muse lañu bind :

« Sunu muse mu ngi tudd muse Jóob, moom dafa gàtt, ñuul, rafet,

ba noppi baax.

Am na sikkim bu gudd, ñu koy jaawaale yenn saa yi ak ustaas.

Foo ko fekk rekk mu ngi muuñ, xale yépp bëgg mu jàngal leen.

Dafay sol ay tubey ak simis yu rafet ; àjjuma mu sol yére wolof.

Am na welo bu rafet, bu xonq.

Bu egsee dafa koy ceene ci buntu ekool bi, bañ ku ko sàcc.

Loolu mooy wone ni Muse Jaw ñëw na.

Moom du dóore te gaawul mer.

Buy jàngale népp a koy déglu ndax jàngaleem dafa neex.

Bu nuy jàngal ci làkku réew mi, dafay leer nàññ ci nun.

Bu jëlee làkku tubaab itam, dafay leer nànn, yomb ci nun.

Dolli ci,foo ko fekk mu ngi yedd xale yi, naan leen na ngeen jàmbaare bu baax ci seen njàng.

Su ëllëgee, ngeen am njariñ ci seen bopp ak ci seen i waajur.

Yenn saa yi, mu am ay xale yuy daw jàng, walla yu sawarul ci njàng mi.

Su boobaa, dafa koy jaral mu dem gisi waajuram seen kër, xool lu waral loolu.

Moo tax sunu waajur yépp a ko bëgg ; dañu ko jox cër ».

Sunu waa kalaas yi dañuy wax ne sunu màggee dañoo bëgg mel ni sunu muse.

Waa kalaasu ñetteel bi ñoom, bataaxal bii lañu bind :

« Yeen sunuy xarit, ñoo ngi am mbégte lool ci bind leen bii bataaxal.

Jot nañu seen bataaxal bi ngeen ñuy nettali seen toolu ekool ».

Nun tamit def nanu tool ci sunu ginnaaw kalaas, ci ndibmalu Direktiris bi.

Ànd nanu ak sunu madam, defar tool bu yem te rafet.

Ji nanu fi salaat, persi, naanaa ak bisaab.

Kalaas bi dañu ko séddale ay pàcc, jaxase ay góor ak ay jigeen.

Bu ngoonee, bu nu jàngee ba wàcc, pàcc bi moome mooy dem roose.

Mooy dindi ñax yu bon yi, defaraat palaŋ yi.

Am nanu ay rosuwaal, ay peel ak ay rato.

Tool baa ngi rafet, wert.

Yenn saa yi, yeneen muse yi dañu fay indi seen i elew.

Dañu leen fay jàngal,

bu nuy def yenn lesoŋ yi.

Leegi nag, toppatoo nanu tool

bi ba mu màgg.

Madam ak muse ak yeneen ekool yi,

ku bëgg dara, da ngay ñëw, ñu jaay la.

Faatu ak Lamin ñooy dajale xaalis bi.

Tool bi tax na ba sunu ginnaaw kalaas bi dafa set wecc leegi.

Te bu yàgg ba, tuurukaayu mbalit la woon.

Yaakaar nanu ne sunu bataaxal bi dina leen fekk ci jàmm.

Nu ngiy nuyu ñépp,

Nu ngi yàkkamti, di xaar seen tontu ».

Waa ñeeteelu kalaasu bi dañu bind ci seen saal enformatig bi nekk ci ekool bi.

Béréb bi am na lu tollu ci ñaar-fukki masin ak ñett.

Gornamaŋ bi dafa defoon ab porose bu tuddoon sene kilig.

Mu tànnoon ay ekool, may leen ay saal yu ñu dugal ay ordinaatëer.

Ordinaatëer yépp a ànd ak jamono, bu ci dàq sa moroom nga ni bii la.

Ay masinu ekaraŋ palaa lañu, bu ci ne ànd na ak ay jumtukaay.

Ñu lëkkale leen ak enternet bi, masin bu nekk dafa am palaasu boppam.

Am na itam siis bu nooy bu ñu teg ci wetam.

Boo ci toogee dangay jàpp neex te saal bi itam dafa rafet, féex.

Ay palanteer yu yaa a fa nekk ak ay wàntilaatëer ca kow.

Muse Njaay mooy toppatoo saal bi ak masin yi.

Dafay jàngale itam enformatig, mu am benn waxambaane bu koy jàppale.

Kalaas yi dañuy ay-ayloo ngir dem mu jàngal leen ci masin yi.

Kalaas bu nekk am nga ñaari waxtu ci ayubés bu nekk.

Muse Njaay dafay séddale kalaas bi ci ñaari pàcc, bu ne mu jox ko lu muy def.

Yenn saa yi, jàngalekat yi dañuy soxla xale yi gis ak bët li ñuy jàngale.

Su boobaa, dañuy yóbbu seen i ndongo ci biir saalu enformatig ba.

Ñu ubbi enternet bi,

xool li mu leen bëgg won.

Loolu dafa am solo lool ci nun te dafa nuy gën a sawarloo.

Xarala yu bees yi dañu gën a yaatu.

Duggsi nañu bu baax ci biir ekool yi.

Soppi nañu lool itam doxalinu njàng mi.

Tax na leegi, jàngalekat ak ndongo yépp dañu soxlo béreb yu mel nii.

Mooy tax ñu mën a ànd ak jamono ji.

Waa jurooméelu kalaas bi ñoom, dañu bind ne : « Sunu ekool, ekool bu yàgg la.

Ci atum 1950 lañu ko tabax, bala Senegaal di moom boppam.

Ay kilifa yu bare, yu nekk ci réew mi ak ci bitim réew, jaar nañu fi.

Ñetti kalaas rekk la amoon ca njalbéenam te ay jigeen rekk ñoo fa daan jànge.

Ekool bi di màgg ba leegi am na fukki kalaas ak benn.

Ay góor ak ay jigeen ñépp a fiy jànge ».

Kalaas bu mujj bi moom, bu juroom benneel bi, mooy kalaasu mag ñi.

Bind nañu ci dundinu ekool bi, koperatiiw bi ak xew-xew bi ekool biy def :

« Desàmbar bu nekk, bu ñu jëlee feetu nowel, ekool bi dafay def set-setal.

Bu feetu pagee, ñu def kermees.

Dinañu def itam yeneen xumb-xumb naka simb gaynde wala luxus.

Bu ñu demee nag ba weeru Mee,

ñu ànd ak yeneen ekool yi ci réew mi yépp.

Ñu bokk ci ayubés bi ñu jagleel ekool yu ndaw yi.

Dafay ànd ak wenn waxtaan wu sunu kilifa yi di joxe maanaa mi.

Ayubés boobu dina am itam ay joŋante xam-xam ci diggante kalaas yi.

Dina am it ay joŋante po naka futbal ak làmb.

Dinanu fa nas itam set-setal ak kermees, tëje ko ay wone cosaan ak aada ».

Direktiris bi jàng bataaxal yépp.

Mu dajale yépp, def ko benn téere, daldi bind ci suuf.

« Yéen elewu Medina ak elewu Daaru, yaakaar nanu ne dingeen bég

ci sunu téere bi.

Dingeen gën a xam itam

sunu dundinu ekool.

Ñoo ngiy ñaan ngeen jot ko ci jàmm ».

Laaj yi :

Ban kalaas a gën a neex ci ekool bi ?

Ñaata masin la saalu enformatig bi am.

Saalu enformatig bi dafa lëndam walla dafa leer ? Lu koy firndeel ?

4 Loo xalaat ci waa ekoolu Daaru ?

Elew yi sawar nañu sos surnaalu ekool.

Dina tax ñuy gëstu ci enformatig ak ci enternet.

Xam-xamu xarala yu bees yi du

leen ump mukk.

Dina tax ñu mën a jokkoo ak àddina sépp.

Bindante ak yeneen ekool ak yeneen réew dina leen yomb.

Surnaalu ekool

Bind dafa ànd ak gëstu foo tollu.

Dinga ci jàng xeetu bind yu bare.

Dinga mën a tàggat sa bopp ci mbindin wi.

Nettali xew-xew dina la yomb.

Dinga ci xam lu bare loo xamul woon.

Boo ci yàggee tuuti, dinga mën a bind, doon bindkat.

Buntu meccem surnaalis dina ubbeeku.

Dina tax ngay xalaat, di laajte,

di dégluwante, di waxtaan.

Di déglu xalaatu keneen, bu nu la yaye

nga nangu.

Dina tax ba nga mën a dund ak nit ku nekk.

Nangu xalaatu keneen te doo ci mer,

doo ci xul.

Ca ndortela, la leen seen muse woo,

nu waxtaan ci fànn yii :

Ràññee bu baax ñan ñooy jàng mbind mi.

Tàggat la ci fànni bind yu bare.

Lépp luy xew-xew, am na nu ñu koy binde.

Dinga mën a rànññe surnaalu xeltu ak buy wax ci caada.

Téere nettali, woy walla kilib yu génn,

nga waxtaan ci.

Nanu waxtaan ba jàpp nan la

surnaal biy tudd.

Ci lan la war a wax ?

Nan lanu koy màndargaale?

Ñaata surnaal lañu war a génne ?

Ñaata xët la war a am ?

Ndax dafay génn bés bu nekk, ayubés walla weer ba weer.

Laaj yi ñuy xaar ñooy lan la ku nekk

ci nun war a def ?

Ana mbooloo muy mbind xew-xewu

ekool bi ak dëkk bi ?

Ana kuy jiite mbooloo mi ?

Kuy toppatoo lépp lu jëm

ci po yi ak nataal yi ?

Kuy def tëgginu xët wi ak kuy

topp defarin wi ?

Muse Raabix, doon surnaalis bu mag, ñëwoon na fekksi waxtaan wi.

Wone na mbégteem ci ndaje mi,

gërëm leen.

Jàpp na ne lii, war na law ci ekool yépp.

Mu ne, ñépp a soxla sos surnaal

ci seen ekool.

Mën na nekk ci kayit walla ci dalub web.

Mu ne, laata ngeen di bind, dangeen war a tontu ci laaj yii :

Ci lan ngeen war a wax ?

Bu fekkee ci nit la, nit kooku kan la ?

Bu dee xew-xew la, ban la ?

Kañ la jëf ji am ?

Fu mu amee ak ndax sore na am déet ?

Bu nu fàttee jottali kàddu mala yi, dëkkandoo lañu.

Nanu leen bàyyi ñu wax seen tawat ci doxalinu nit ñi.

Nañu wax nu ñu gisee seen diggante

ak nit ñi.

Bu fekkee lu rafet la, nu dolli jëflante.

Bu fekkee lu ñaaw la, nu bàyyi ko.

Fas ne, gis ngeen ni nu boroom sareet yi di toroxale ; karwaas yi metti nañu.

Fipp-fipp ju dul jeex, sunu yaram yi di metti, du dëgg du yoon.

Sëf bu diis nu gàddu, tegle méebël,

suuf, simoŋ walla móol.

Amul guddi, amul bëccëg, liggeey bu bare lañu nuy sëf.

Lekk gu néew lañu nuy jox,

moo tax ñu ràgg lool.

Ku ci feebar, neel dog la, amatoo njariñ.

Xaj ne leegi ci mbedd mi lanuy fanaan.

Xale bu nu romb, for xeer, sànni nu ko.

Xiif a nuy jàpp ba nuy tuur mbalit di

for lunuy lekk.

Ku ciy saaga, walla di wax lu ñaaw,

jiital sunu tur.

Xanaa leegi bokkatu nu ak nit ñi dëkkuwaay.

Pitax ne, ci kaaf gu tuuti lañu nuy dugal.

Dañuy dëkk fu yaatu, dëkkal nu fu xat.

Bu ñu jóge di nu waliis ak seen lex

yu wow yi.

Defe nañu kaani rekk lanuy lekk, ana gerte, ana meññeef yi.

Xanaa dañu noo yéenewul lu saf te neex ?

Jën ne mënatunoo dund leegi ci géej gi.

Danuy tëmbal seen bomb yi ci ndox mi, soog a noo jàpp

Am na ci ay bato yuy sànni mbaal mu mën la xëcc foo nekk.

Ana oos, caas, walla mbaal ?

Nappatuñu leegi, danuy yàq géej gi, dem seen yoon.

Elew yi dajewaat nañu,

waxtaan ci ceru ku nekk.

Ñiy toppatoo wàllu bind def nañu mbooloo.

Ñeneen ñi koy siiwal ci rajo yi ak ci tele yi noppi nañu.

Wone nañu nataal yu fés, taf leen

ci dëkk bi.

Am na ñiy saytu dalub webu surnaal bi.

Am nañu ku leen wutal farandoo.

Elew yi sawar nañu lool ci liggeey bi.

Ku nekk a ngi ci wàll wi ñu la dénk.

Direktëer wutal na leen biro ci ekool bi.

Bu ñu wàccee, foofu lañuy daje nekk ci ordinatëer yi.

Dogal yu bare foofu lañu koy jële.

Jàng ma lañu tudde seen surnaal ci web bi.

Ekool bépp a ngi xaar jukki bu jëkk biy génn.

Tàggat nañu leen, jox leeni jumtukaay.

Am nañu itam ku leen di jàppale.

Kooku ku aay la, li muy liggeey amu ci moroom.

Ekool bi xumb na, elew yaa ngi bég.

Direktëer dugg na ci biro surnaal bi, sargal elew yi.

Koneksoŋ am na ci ekool bi.

Fu nekk,bñu ngi fay woote.

Rajo yi seetsi nañu leen.

Tele yi ñëw nañu ci ekool bi.

Am na yeneen ekool yu bind direktëer.

Dañu bëgg sos seen surnaal ci web bi.

Fàww ñu tàggat elew yi ci yeneen ekoolu dëkk bi.

Ba bitim réew, ñu ngi wax ci surnaal bi.

Peryee nañu leen Mali, Suwis ak Kanadaa.

Ndimbal yi ñu doon xaar ñëw nañu.

Ekool bi soppi na xar kanam.

Tabaxal nañu leen yeneen kalaas.

Yokk nañu seen biro, taaral ko.

Jox nañu leen ay ordinatëer yu bees tàq.

Surnaalu ekool daal am na njariñ.

Siiwal na ekool bi ci àdduna bi.

Tàggat na elew yi ci bokk ci mbirum surnaal ba ñu mokkal.

Ekool bu mu sampu dinañu jël ndam ci joŋante yi.

Moo tax ekool bu nekk bëgg mu gane ko.

Laaj yi :

Lan la elew yi bëgg a sos ci ekool bi ?

Lan ndam la elew yi am ?

Lu waral rajo ak tele ñew ci ekool bi ?

Lan nga xalaat ci njàmbatu mala yi ?