Seereer

Ndang o ndang

4

2018

Ce travail est disponible sous la licence Creative Commons Attribution 4.0 IGO. Sous cette licence, il est accordé le droit de copier, de distribuer, de diffuser et d’adapter ce document y compris à des fins commerciales selon les conditions énoncées sur le site électronique suivant :

https://creativecommons.org/

Ƭ aap Cangel

A kod ale no taxar ke .............................................................. 4

Nqasir ne Jakar fo Ɗeelaand .................................................. 20

Ngalyaak ................................................................................ 38

O ordinaateeres ..................................................................... 54

Enternet fee Moon .................................................................. 70

Moon fa Ndol o we ngen na saate fee neꞌeena Girɓaajo,

Saax maak, a ref a ndeer o maag fa jeeri.

Farna fo mudand, a jega a koƥ a yaaju taa may taxar.

Ƥaaɓaan ke a yaadoox lool taa ngiñ.

A kod ale no taxar ke

Farna fo batand, a ref o maag o maak.

Da neꞌtaa den Girɓaajo Took fo Girɓaajo Maag.

Ta ref saate faa jegna yoꞌnax ƭik pogreer.

We na jeeri fee a nqooxaa, we no maag ole a mbaalaa.

O saax ole Girɓaajo Took, Moon refu maaga o yaal saate.

O ɓak oleene fop kaa nqooxaa.

Yaal mbind nuu refna a jega xa qol xa ƭak mbaat xa tadaq.

Ƥasil ne fop naa mbogaa yoꞌnax leng ne.

Oxuu refna, koo retaa maa Moon, o yaal saax laa.

Ta fiꞌanoong a kaayiit boo o jeg o qol, reefatin godaa ɓaataa.

Me xa qol axe fop a ndefna, taxar ndeeƭu maaga.

Fop kaa ngodel boo leng-leng yoqatu teen.

Rew we iitam a ngodaa xa cuuƭ axaa da njawitna.

Godaa a teex akaa ngedanteena paal ke.

Godaa a toodok fa a teex akaa sipteenaa a keƥ ake.

Godaa xa ƥool xa tuuƈir na xa qol axaa.

O saax ole Girɓaajo Maag, Ndol refu o yaal saax laa.

Goor we fo rew we fop kaa yoꞌnooxaa no maag ole.

A mbaalkaa, a ngataa, a njikwan rew we.

Da liilaa paal ke, a ƭiisaa den.

Rew we a njuɗaa, a suptan kecax.

Lakas we a suptaa qeet lakas ke ndefeerna liƥ.

Nen: jang, (yeet), tuufa, a yereŋke, yerede fo lakas…

Wene a ƭeeñaa, a liilaa liƥ ke.

Puur ke mbiꞌeena no ndangaan ne, kaa ƥisaa xa cuuƭ xa mayu.

Yaam kecax ke ndayatee no saax le soom.

Kaa mbiꞌeel xa pof, a ƥiseel kaltaa saax.

Keene a tax calel ke a mayaad, boo oleng sutwatee saax le.

Keene taxu Moon fa Ndol a nanir no xooy wiin we.

Ndax da njeetaay no kaa jofna na koƥ ale.

We Girɓaajo Jeeri kaa ngooxaa, a ngodaa taxar ke.

We Girɓaajo Maag a ngodaa a koƥ ale, a njuɗtan liƥ ke.

Teen o xet o maak a jegu, kelfa maak ke maadiidin.

Jogoyiin, ƴaxaliin, Ñiigiin, Saafaandoyiin, Nooxiin…

Den fop da teewiid yaam a kod ale na koƥ ale.

O njiriiñ o maak onqe ta ɓisiidaa

Kam o xet olaa, Moon yaal Girɓaajo Jeeri a lay ee:

- ciyaamoo o ndik : a koƥ ale a faaga tak too in sababun.

O bugangaa a toodook, xa ƥool, nged paal, a ndok mbaat a keƥ.

O godik taxar ke na koƥ alaa boo jeg a teex.

Nuun o fog ole, ke buguuma o lay refu ee : a koƥ ale in jegun.

I yaqangaan, a qooq jegkatee, yaam a teƥ ake kaa mbaajooxkaa.

Boo ten taxu oxuu refna a war o gay a koƥ ale.

Ndol ee keene jegꞌum kaa layuuma no we ngenna Girɓaajo Jeeri.

Ndol a inoox a geenoox, rew we mboxanin ta yoɗ xa ƥay.

Mi oxe simnaa o fog Girɓaajo Jeeri fa Girɓaajo Maag.

Ne o yoones Moon a laytuuna, a koƥ ale a faga.

Fop koy, in we ngenna no saax le naa mbiꞌan, refee lakas.

We ngenna Girɓaajo Maag, calel den fop refu liƥ ke.

Xa cuuƭ xa beeru xe fop a mbaaga na koƥ ale.

A jega sax waa naa ngodaa taxar quƥu ke.

O retangaa no tan ole, o gaꞌ kaƭ ke na cuuƭ ake.

Puur ke no liƥ ke a maya o njiriiñ no saax le.

Ndaa koy a maya galaŋkoor no kaa jofna na koƥ ale.

A koƥ ale fop kaa wuuƴataa.

Yaaga, Moon, fat i ndik kaa waagna o yetoox a koƥ ale.

Moon fa Ndol a lay ee: oxuu godatna ndaxar na koƥ ale,

Xan o maalel kaa fadna teemed ƥetik no jaf eetaand le.

Too oxuu bugatna o juuƭ mbaat a teex a quƥu,

Fat o ret maa fooree kaa da mbiꞌanong a kaayiit.

Too ndiig naa a fadangaa, fat fop a mbog na cimb ale.

Jakar fa Ɗeelaand kaa ñoowoogu no saax laa neꞌeena Duurum.

Saax le fop a ñoowaa na jam fa laalo.

Jakar fa Ɗeelaand kaa ndef gentand faax.

Oxuu refna a yeeg o yoon of no ngentand.

Nqasir ne Jakar fo Ɗeelaand

Den naa yongaa o mbiñ o leng, a ƈeewkaa no kas kaa.

A njoktooraa no kuu ta waagna o ref.

O ñoow ole a fel na den boo nqalamatee tus.

Yaay ke a ngar a ndef leng no genand den ole.

Den naa yoonaa a ndaxankaa, na koƥ alaa.

Den naa mbogaa soxaa kaaf soo a yaayik no kas kaa.

Den naa yoonaa no luuma kaa, a njikik cawir.

Den naa yoonaa a mbaldik no pind ke.

Xa caaƈ axe a ndeef na caf ake no paap ke fo yaay ke.

Den naa yoonaa a ŋasaa, muu da mbaagna o ndef.

Den naa luleel kam saate mbaa no caate ke mbidna.

Den naa yoonaa ekol a njangkaa.

Kom leng, da ndet no nqel naa, a maadik o xet olaa.

Goy Nduur o yaal saate fee, a lay o yaal mbind nuu refna.

Ta fiꞌ ndoon ndax kas ke a mbaqatinel, boo a cuur ake ñof.

Jakar a watin ndoonum fo ƥ asilum a cooxit.

Ɗeelaand saqee kaa ta cooxitna.

Da yoon a nqaadaa, Jakar a layaa, Ɗeelaand a tiimaa.

Da ñaaƴaa a siipaa, Ɗeelaand a niidaandooxaa.

Jakar a waaj o jafum, a cungan ndax da mbaag o ndeepatir.

Ɗeelaand a ñaaƴtaa naa feltuuna.

Jakar a ñaaƴaa, boo gaꞌatee a Ɗeelaand a cinjum.

Ta ŋaay took ndaxar, a ƴoklooxaa Ɗeelaand.

Oxaa yoꞌnaa xoox, a ɗeetaa muu refna.

Ta fudoox, a xaad no mbind naa.

Ye ta fadna, a xooy ƥasil ne fop, da ngar a maadiid.

Ta wetandoox ƥasil ne fop o xooy ole Goy.

No kaa jofna na cagand ale no kas ke.

Na waxtu faaga, Ɗeelaand a fad no mbindum.

A qic a pilyaan ale, a ɗaasoox, a tiimaa, layee fo leng.

Xa caaƈ axe a ŋasaa, yaꞌ den a deen a jawaa a put.

Ta diƈanel a put, a ɗeetaa saaƈ ke, a fañ o ñaam.

Jakar, a ɗeetiidin, a layaa fo ten ta fañin o doon.

Jakar a layin ee: xar taxu o fañaam o doon ?

O nandtaa fo fang, xar xewu boo o fuux ?

Ta layin ee: andino ? Wo moƴun o and.

Jakar fo Ɗeelaand a ndef na falay boo tigaa bug o hup.

O tew Ɗeelaand a lay fa den too taxee da mbaas.

Ta ret a xooyik a Jek ndax ta waag o hateꞌ a den.

Jek a gar baa gaꞌ a den, a lay ee a ƭat um yongee teen.

Ta ɓaat o ƴuf maa Mbaal, tokoor Mbaal, ñofi damtaam.

Wene nqasir den neene a ƭat es yongee teen, a dalfo nomtoox.

Ta ɓaat o ƴuf a ɗeetik Fambe, ta layin leng ke.

Ta ƴuf a ɗeetik a Naak, ndax ta dimleꞌin.

Naak a gar baa gaꞌ da ñoxoraa, tee kaa nu njeg o daaw.

Naak a dakoox no mbind naa a paangatinik calelum.

Jakar fa Ɗeelaand a ñoxoraa took a ndok ale baa yeniid.

Da soƥ fiɗel kam a ndok ale, o juuƭ olaa a fil.

A ndok alaa a kaƥ boo na keƥ akaa, a suur no fogooñ olaa.

A koƥ alaa a daaw, fosuun olaa jof took.

Saax le fop a yeegandoor, a ƈufan o dox olaa.

Wene a siwo, waana beñwaar, wene a naaq taxar fop a ƈufaa.

Ye dox ole riimna, to soƥ maaga yaꞌ Goy fee o yaal saate.

Ta yen laqa mbind naa, a sutooxꞌu a ret koƥ alaa.

Fop a yeegnel a mboy ale, genar we mbadiidaa leng-oo-leng.

A cek ake a mbaranel genar we da ñaam.

Genar we a moƴ o may, da mbar pambe fo paal.

No kom ne na sadax faa, naak tadik a mbarel, fop ñaam.

Fop a mbog fa Goy yaal saax ɗom le.

Keene o seereer a layaa ee: hafkaa ñox, haf ngasir moƴun.

Na xa kiid axe mbaafna, na saate fee neꞌeena Ngalyaak.

O weer o ɗomu a refꞌa no saax le.

Xa kiid xa tadaq axaa a teƥ a jegeerna no saax le.

O ñoow ole ɗom, ke moƴna may no ƥaaɓaan ke a ndet.

A cimb taxar na saate fee

Ngalyaak

Ɓox fa Muus a yoq meen, a njeemaa ke da mbaagna.

Pind yoq ke fop a mbegel, ndeƥandoong ne fop a mbaaƭik calel.

Mbind nuu fadoona o soƥ nogoy waa da mbondoox.

Saax le a yung, Dara yoꞌnooxatee.

A koƥ ale fop a leeloox, taxar ke fop a nqon.

A keñ ake a may, a yoon fa sumaan.

Lanq ke a ndoxaa yaam a qoɗom. too foofi gaꞌaand.

Ƭiiƭ ke layatee, fop a ndaay a njof no mudand fit laa.

No hiid olaa reefna, ye samsuuƴ a fadaa, ta eelaa a hiiñaa.

Ɓox fa Muus fee yoqna na saate fee a mbaajan ndiig ne.

Ye da ƈutna, Ɓox a jeg yiif a cimb taxar.

Ta jeetaayin fa Muus boo da nanir na falay

Da ndet no biro fee no Foore ke, a laamit.

Ta soƥ meen Ngeeleem a layin ee: kaa i soxla cimb taxar.

Ta laamit a den me da ngenna, fa kaayit dandite no oxuu refna.

A bind na kaayit ale soo a lay a den da siñe.

Da nqaad a nqooyit o xet no yaar olaa, fop a maadiidin.

Ɓox a jangtoox o jaf ole ta ñaaƴikꞌina, fop a sawar.

Ta lay ee : mbind nuu refna, fat o humin a sareet o feet.

Boo i nqotik cimb kaa ndefna biro Foore.

Da nqes a ndeepatir, a ndet no biro Foore faa, a nqotik cimb kaa.

Ye Ɓox a cooxitna kaayit ale, Ngeeleem a siñe, a nomtin a kaayit ale.

Ta cooxin cimb cunni ƭik, da leem a den fop na sareet ake.

Ye da ƈutna, da nomtoox no mbind naa.

No feet olaa roog fee a deɓ a teƥ a peraand.

We ƈiidikꞌina a ngatiidaa o

leng-oo-leng.

Yaam yaakaaraa yee xan ndiig ne a jeg a teƥ.

Fop a ndet na xa qol axaa, wene nduufaa wene ngodaa pafid.

Ye teƥ ake a mayna, saax le fop a yegoor.

A tandaaw a maak a ƭingel, ngir maa fiꞌeena cimb ke.

Da nqes, saate fa muum fee a leem a den na sareet ake.

Da ƥisel na koƥ alaa baa njimbel.

Ñaal ƥetik muum, saate fee a njimbaa taxar na koƥ ale.

A teƥ akaa a may, fop a ndef na xa qol axe, a nqooxaa.

We ndetꞌiina fop a ngatiid na saate fee.

Oxuu refna jofnoox no ndiig ne.

Saax le a ndod a Ɓox fa Muus da saytooxaa cimb taxar ke.

Boo da ndetaa no qol, fo yaa da ngataa, da ƥeer maaga.

Fop a ndef na xa qol axe, a nqooxaa.

Muu fodoona o gaꞌaa a naf ake a

col-colnaa.

Tiiƭ ke a yongangaa a ngimaa, a ndutaa.

A koƥ ale fop a ref daaƭ xuƥu.

Tuufe ke fop a njof took, xa qol

axe a yoon.

Mbind nuu fadoona xa caaƈ axe soowaa.

Xa caaƈ axe a yongangaa a ŋasaa no daaƭ le.

A ƈutangaa, a ndet na mbeel alaa, a sumbaa baa nqool.

Soo oxuu refna a xaad no mbind den.

A laƥatinoox, a ndokoox ñirax qoolu.

Ye xa qol axe a mboorna, fop a saxadel, a ngeerel no tap ke.

Mbind nuu fadoona, owaa njeetaayaa a njalaa.

Fop a ñaam baa ngiñ, oleng yooyatee.

Keene o seereer a layaa ee: ngaaf taxu saax a roof.

No feet olaa, Foore ke a ngariid, a njof maa yaal saate faa.

A njangtoox a Ƈoox yaal saax, ta lulit maa Ɓox fa Muus.

Ɓox fa Muus a mbadiid, a yoon genar we.

Da mbad no qol olaa, a ngaꞌ taxar ke a neq.

Da sawar boo kelfa fee garna a ɓaat o cit o boŋ cimb njunni.

Ta lay a den o njiriiñ ndaxar no kaa ta andeerna.

Muu ta mayna, xan a teƥ a may maaga.

Muu godtoona ndaxar, jimbi ndaxar, o waagin o jiriñoor boo kili.

Ekol ke a mbeta no kom naana faafna.

Muse ke fop a ngara yaaga, a mbaaja ƭaap cangel ke.

A mbaaja iitam a cangnooƭ ale fo o jangand ole.

A sutayo pexey qas kaa da ngelko soñtaa xa elew axe.

O ordinaateeres

Ta ref neexlir xa elew axe moƴna njektoox no hiid ole.

A mbiya jeetaay feraand fo kelfa ke na xa elew axe.

Pexey neene sipeena iitam, a jeetaayte maaga.

Muse fuu refna a wara yegin xa elewum pexey ke ƭaapeena.

Xaye na tening fee, xa elew axe a njangiida.

Ye baxtu ɓetuutadik a mbadna, o fiip olaa a jib.

Xa elew axe a ndok kalaas, meetar ke a ndeef a den.

Ye simnir ne a faafna, muse fee a lay ee :

- Xaye koy a jega o nan o felu laa atiiduuma nuun.

- Rend ekol fee kaa jeg qas.

- O elew a lay ee : Muse xar kaaga koy ?

O lakas ee ; andaanum de Muse :

Muse fee ee : aca layi um nan.

O elew ee : kaa o takanel o tew.

Muse fee : oo ! refee keene.

Muse : we naa ndaɗkaa no kalaas den naa mberandkeel o ɓay.

- Waaga, no hiid olene, xan da neexlel apaax.

Mbisaan : Muse, oxe daɗna xar a jegkaa ?

Muse : xan a cooxel o ordinaateer o xas pul.

Mbisaan a fool ee : Muse, yaaga de jegaam o ordinateer.

Njuug a ɗegooxin : - Mam o jangitkan um ref meen koy ?

Jiijak a giɗ : nu andee a qoox nuun de, ƥandaamo meene.

Muse fee a jalaa den, goor oo rew oo a nqasooxaa.

Oxuu refna a bumbaa nen nqoox sund kam ngedum.

Naaga, Muse fee a lay ee : Boo ekol a wegna ta xool.

Muse : baxtu xarɓaxay a fada, yaaga nu sutoox ñootnook o ndik.

O hiid ole a wetoor ne nu nantuuna.

yaam diboor nee jangeel, Mbisaan kaa gaykaa naak mbind den.

A nangaa gaykaa ndiiki sax, Mbisaan kaa ɓislooxaa a kayeꞌum.

Keene fop yaam ta bug o gadoox o ordinateer ole dooneena.

Njuug iit no mbind den, jegatee damanam payes.

A naangaa jawaa sax, oxe fa kayeꞌum.

Leeleek ta deɓ a ngid na kaye le.

Jiijak o xe fo maagum we na njangaa no ekol fa maak fee.

Den naa ndamtan na cang ale no mbind naa.

Yaa tigeene layeena boo xaye, kalaas ne kaa moƴo fel.

Oxuu refna, oxe fiyaa kaa hupna ke ta fiyoogna.

Ekol oxe wegiidaa, meetar ke a liiƥa xa elew axe.

No kalaas ne Mbisaaniin, Njuug adooxu, Mbisaan a reef, Jiijak doonooxu.

Yaaga koy, Njuug jangu o ordinateer ole no kalaas den.

Xaye, saate fee fop a maadiid a cooxit ale no neexil ke.

- Neene, Njuug a xaadit o ordinateer olaa doonꞌeena.

Ke ta eetna jang refu ne ta heƥanteel fo ne ta ñufteel.

Ɗaanee o yeng olaa koom, yaam a yokoox a caf a mayu.

Mbanuu ta yokuna, a fudoox a wet o ordinateer ole.

Faap-o-tew fee a soƥin maaga, a simatan bo ta loolaa.

Ta layan ee : Juuf Jaga, Geej o paal a ñaam fa Roog.

Neene oo, jom jegee koor, jegee tew, too cungee maak.

Tokoorum a inoor Dakaar, a gar na saate fee.

A nan jaloore fee Njuug, a jeg teen o ɗaay o maak.

Keene taxu ta atlooxin cangel kaa naa ƥekeel no ordinaateer.

Ye ta ɓekanuuna taagaa ke ta jangoogna no ƈiid ne.

Fo ke ta warna jang mbaan, ta riig a jangaa rek.

Tokoorum fee genna o Mbuur iitam, a jikanaan keredi enternet.

Keene ciꞌun ta jokooraa fa adna, a jegaa o nan o xoolu.

O ordinateer oleene koy, Njuug o ñisum a ɗagu teen.

Mbind ne fop kaa ƭaay teen yaam ne Njuug a daawtuuna.

Boo ye ekol a wetaa, faapum a layin ee :

- Xam rabdanoong ndax o jangnel ke refna no ordinaateer fop.

Xan ta fog teen iit ne ta ñaaƴtaa, fo piyel ke kam fop.

Ne fiyoona boo jegin, o waasangiran, xan o jeg kupun.

Moon kaa ref o ndeɓ o ƈiƴu taa fel yiif na cang.

Oxe jangtaa na ekol Xama Siga Joob fee Ɓaasaar.

Ta ref ekol fa mosu faa waagna a cangin lool.

Muse ke taylee too kaa nqesaa, a nqirandaa na waxtu.

Enternet fee Moon

Moon koy kaa jeg o ɗaay o maak, yaam faapum dirikteer oo.

Yaꞌum a ref o caajangin na ekol fee Yaamaan.

Moon a waag a cang taa jeg jom no calel.

Baajurum a mbugin, a soñan muu da ndefna.

Ye faapum a retna kaltaa saax baa gataa, a ɓisiidin ordinaateer.

No ñaal ƭik soom, Moon a waagin o wet, a waagin o weg.

A ret boo jegatee soxla fa leng a refangee ordinaateer fee.

A wacangaa ekol rek a ref teen boo yaa ta simkeel lakas.

Ye ta waagaadna apaax, teen faapum a fiꞌanun Wifi.

Ta merin boo laamit nuu Muse fee a laamitna, ta doonin.

A ɗom-ɗom ta andin, Muse fee a jaaxid no njaaƈ onqene.

Yaam muu ta ɓeeruuna rek, ta sutoox teen.

Moon fo xooxum, a naangaa ŋasaa fa xa caaƈ axe fop,

Kaa layaa fa den xa ñuxur axaa da andeerna.

Xa caaƈ axe fop a mbiꞌin xaariit.

Da yoonaa fo ten muu refna kam ekol fee.

Ta jeg kom leng, Muse fee a ɗeetkin no mbind naa.

Ta soƥ maaga a faap fee Moon.

- Faap Moon a dalnin kam a ndok ale, da moof a njoktooraa.

- Muse fee a gidmin no ne ta yaritna o ƥeem.

Faap fee Moon a sawar na kar ale no Muse fee.

- A layin me ta ɓeerna na cangin boo ye ta refkaa Dirikteer.

- Ta layin ee muu refna ɓeeraam maaga too kuu refna gaꞌaanum.

- Jegaam o ɗaay o maak ye xetuuma fa nuun.

Moon a xooy o ƥeenqe, ta gar a simnin.

- Xeƈa kaa yeegꞌiro ee Museꞌof oxe meen ?

- Haꞌaa koy, kaam widoogu na enternet.

- Fambe a lay ee: Moon, koo waag enternet ?

- Waagaam ondik de Muse, kaam konekteꞌooxaa.

- Widaa muu refna kam adna fee.

- Gari Muse boo um lalong.

- Da inoox, a ndet na ndok alaa Moon fa ndeɓ.

- Moon a wet, a konekte, a laamtaa ordinaateer fee.

- Ta sutanan ke ta bugna o and na adna fee,

- No ƥaaɓaan ke fop fo qeet ke da mbogna.

No yeeyet ke fop, fo we njegna a naf too naangee yetaa.

Ta ref no ƥaaɓaan ke, we naa ñoowtaa a tegeƴ.

We naa suufaa, a ñaamaa daaƭ.

We naa ƥoodaa yaam njegee a caf.

We naa ƥoodaa taa njeg a caf.

Ta sog o lalit we naa mbeƴaa, a njeg xa beƴir.

Kuu nanoona no ƥaaɓaan fop xan a lalong o ten.

Moon a ɓaat o jeg maa ta rokna, kuu refna ndaxar a sutoox.

Taxar ke njegna kiiƈ fo we njegeerna.

Taxar ke njegna xa tim fo we naa mbiɗaa a yenaa.

Taxar ƥodaxu ke, fo we njegna kiiƈ, keene fop Moon a andin.

A naanga ñaaƴnaa masiin ne o gaꞌaa xeet taxar ke njegna fop.

O gaꞌaa fuloor ke njegna fop na adna fee.

Ke moƴna yeemoox teen refu xeet ndaxar nuu refna.

Fo me taxar ke a njegna na adna fee.

Muse fee kaa jomi lool no and ole no njaaƈ onqe.

Ta jeg o ɗaay o maak na elewum Moon.

Da ƥeer maa faapum, Muse fee a asoox, a jookin-a-njal.

Dirikteer a gidmin, a asin no kaa jofna na cangin xa caaƈ.

Da cooxir xa ƥay, a asoor, Muse fee a yoon fo elewum.

Ye da mbadiidna no don-maax ole, o elew ole a day maaga.

Muse fee a xaad no mbind naa maa yoonum.

Da laamtin me ta retꞌina. Yaam kaa widel mene fop.

Tee kaam ɗeetikꞌu o elewes, ta lalaxam kaa jofna na enternet.

Da layandoor ee enternet !!!!!!