1

Ndang o ndang 5

Seereer

Ndang o ndang

5

2018

Ce travail est disponible sous la licence Creative Commons Attribution 4.0 IGO. Sous cette licence, il est accordé le droit de copier, de distribuer, de diffuser et d’adapter ce document y compris à des fins commerciales selon les conditions énoncées sur le site électronique suivant :

https://creativecommons.org/

Ƭ aap Cangel

Jir oqotax ponu ........................................................................ 4

Fuux laa no ƥaaɓaan kaa .......................................................... 24

A saak o ñoow no wiin jiru ....................................................... 44

A Pegax a cir .......................................................................... 64

Aada, cosaan fo tiine ke na ƭegax a cir a ponu ke ...................... 84

Maakaan fa Timaag ndeefꞌu meen, a ngenꞌu Mbeel xa kiic

Kom leng, no jeetaay den, da layee kaa mbug o mbid saax le.

Took keene da mbaaƭaa pexey ne naa taxkaa da mbaag ke da mbugna.

Ye da mbaaƭikna xa neen na koƥ alaa, jini a feeñoox a den.

Jini fee a lay a den ee : Nanam yiif nuun, nda njangyo o fakoƭ olene.

Jir oqotax ponu

Ye da jangna o fakooƭ ole, Maakaan a laamit :

- Nam i ndamlooritkan ?

- Jini fee : - Mamuu nu mbugna ndet, layyo gonum boo caf a tadak.

- Soo nu mbuuɗ o fakoƭ ole, o fad me jofaa,

no ndak fo ndukax.

Naaga, Timaag fa Maakaan, a ngidim a jini fee, a ndalfo nqaad.

Ye da ngatna no mbind ne, layee ke da

nqotitna na koƥ alaa.

Ndaa a laya faap den ee, no feet ke naa ngaraa, kaa da mbug ’ u o andik saax den.

Faap den a lay a den ee : yaam nu njanga apaax, jaɓaam ke nu nqeɗna.

Timaag fa Maakaan o we ngeek a cagu o fakoƭ ole.

Xaye feet ke a cooxte. Mboƥ ne a ndora toki den, a ƥek ƥonax den ;

a ndet boo kam a koƥ alaa, da sut o fakoƭ saaƭe a mbuuɗin. Naaga da ndalfo mbadiid no njaate ndeɓ, ye da ngarna xa teɓ axe njir, maak we moof a loolaa.

Da ngeenoox a laamit ke xewna mene.

O maak o leng a lay ee : xa ƥiy’ in axe naa njiraa, too i njegee maa da mbaƴoorna

Dispañseer jeegee meen, too we naa moosaa soom ndefu meen.

A mbiya ke da mbaagna koy, ndaa daal fop jagafulee.

Timaag fa Maakaan a mbind ke da layna soo a suur.

Ye da mbuuɗatinna o fakooƭ saaƭe, da naang bem no saate fa maak.

Ye da mbidna saate fee, da nga' wiin we a mbi' o yuuƥ no dispañseer fee.

Da laamit a den ee xa xewu mene koy ?

O kiin o leng a lay ee :

Kaa i njeg dispañseer, fop a njir too teex njegee,

O lakas a doon teen ee :

- Faafaƴ we it ndoyee. Too we ndefna meen, njegee a keen a mosu.

Maakaan fa Timaag a ndalfo mbind ke da layna soo a suur.

A ƥaata mbuuɗ o fakooƭ ole, saate faa andoona ee taxar fo ƥaaɓaan rek ngenun.

Ye da mbudooxna a mbidaa, a nqet fa Ndol.

Ndol a layaden ee : - heey wiin we !

Xeƈa kaa nu mo' ?

Mene refee saate no wiin de, in ƥaaɓaan ke soom ngenun..

Xar nu mbaaƭaa? An nu ƭeetaa?

Maakaan :- xa elew i ndefu, mbug o moƴo and adna.

Ndol : nam nu ngartu mene too nu ndefee yeeyet?

Timaag: Rog fee tig a xoxeerna atu in.

Ndol a dalfo ƴuf no fogum a lay a den ee a jega waa roog a atna mene.

Naaga, ƥaaɓaan ke fop a sutooxiid: wene yetaa, waana ƥoodaa, wene ñaaƴaa.

Ye fop a ngarna, njogoy a wet jeetaay le:

- A refangaa ee Roog atu nuun mene, andyo ee jir ɗomu refu mene.

- Jir leene we sequuna kaa da oqotooxaa rek, too mayu no we ta damna a nqona.

- Jir le kaa xaɓaa koy.

Maakaan fa Timaag a ƭeetir, a ndeꞌoor:

- Jir leene soxoda kat, too saate fee jegee dogtoor

Timaag ee: -I ndetangaa, I lay fa dogtoor, a jaɓangaa, i atin mene.

Maakaan:- Dogtoor xan a felɗoox a karum na saax fene.

Maakaan: fo fakooƭ ole i mbaaga at we ta jaltaa no dispañseer fee.

Naaga, da ndalfo mbind ke da nanna maaga.

A inoorayo no saax le no ƥaaɓaan ke, a saktooxiid koy me da ngenna.

Ye da ngatna baa ñootnoox, da nqooyit jeetaay.

No waxtaan le dogtoor, saasaax, meer fee no komin fee a nqure.

Ye fop a ngarna a moof, a simnir, njoktoor ne a sumbel.

Maakaan eetu njang o ñuxur ole, a gidim we ngarna fop we ngarna a njaɓiid o xooy ole.

Naaga ta coox a Timaag ta rokin njoktoor ne :

Naaga, ta wetandoox me da ƥeerna fop bo no kom ne xaye.

Ndaa ke da ndamna ten refu :

- Dogtoor jegee no caate ke ;

- Oqotax ponu ke o we mbagɗaa saax le, a moƴa ɗom koy no saax la no ƥ aaɓaan kaa.

Ye da layna me da ndetna fo ke da nga ’ na, da lay ke da mbug na.

Ke da mbug na refu, a ɓis a dogtoor no saax le no ƥ aaɓaan kaa

Maaga jir le moƴu ɗomit too

dogtoor jegee ma.

Ndaa yoo a laamta, kaa jikteena teex.

Meer a dalfo layee xan a cit kaa jikteena teex.

Saasaax a layee : - oxuu naa yokooraa no saate fee, ku waagoona cooxit oxe cungeel.

Naaga, waa mbugna ndekaa a ƥaateer ake a njilel.

Ndaa Maakaan adooxanu mal neene. Timaag refu oxe naa seqaa xaaliis faye.

A taabal a sipel, ngoor ke ndeerin, wiin we ngaraa.

Ye kom ne a dakooxiidkaa xaaliis fa mayu a jega.

Dogtoor fee a bind ordonaas fee warna teen fop.

Ke yoqna no pexey ne koy refu ne da ndetitkaa no saate faa no ƥaaɓaan kaa.

Jegee o oto laa naa retaa maaga, o roplaan ne’aand.

Maakaan fa Timaag a njega pexey, ndaa oleng andee teen tig.

Ye tetir a xoxna, dogtoor a laamit a den ne da ndetitkaa.

Mboƥ ne a lay a dogtoor ee, a tet ale daal den sequn

A tet ale a damel, kees ke no teex ke fop o we no nqel ne, kelfa ke a ngar.

Dogtoor a gara, ɓaatnee Maakaan fa Timaag a mbadiid.

O fakoƭ ole koy oxe no ɓay Maakaan

Neene, Timaag ee mboxyo, in we ndetaa.

Maakaan a dalfo wuuɗ o fakooƭ ole, da yoɗooxaa a mbaaƭik took roog.

No ndak fu ndukax, da mbad fo kees den no saate faa no ƥaaɓaan kaa ;

Ye da mbadiidna, ƥaaɓaan ke a ngar, oleng yoqee.

Dogtoor fo we naa ndamtan, a sut calir den, a ndoku buluus den.

Maakaan fa Timaag sequyo a ñaaƈnoƭ ale.

Xaye koy ƥaaɓaan ke naa ñaaƴaa njegtu na dogtoor fee.

O feet we na yetaa naa ngarkaa.

Kalte-feet we naa ƥoodaa soom na ndefkaa meen.

Maakaan fa Timaag mbondnitu neene

calel ke.

Mal nuu garna, xa teɓ axe fo nogoy we naa eetaa ƭeetel.

Soo xa baxambaane fa xa ceeg axe ndeef.

No ñaal nahik, dogtoor faye a gaꞌ fop, a xooy a Maakaan fa Timaag a laya den ee :

ke nu mboogꞌina jegu, moƴo may ole na saate faye fop, a ndaawa jir bonu le.

Naaga dogtoor a aqata no ƥaaɓaan ke waa mbugkina ndefaa calel ke.

Ndol fa Goy ndefanu ñaañaaƴ ke, Dooq fa Goliir no yeeyet ke, Fanqool a refan kuu naa ɓoodaa.

Naaga koy dogtoor, jaajalum fa, Maakaan fa Timaag a asoor fo ƥaaɓaan ke.

ƥaaɓaan ke, no nqel ne da asooraa, a ngidim apaax a Maakaan fa Timaag.

Njogoy ee : - A jelangaa roog, nuun atu jam fo wod mene

- Keene taxu boo in we nqeɗaa Roog ta rabid a nuun, yaam ten soom waagun

- Soo it a ngidim a dogtoor fo jaajalum no ñofel ole no ƈufig ne.

- A ñofa, a mosa too a yoona fo o ɓut.

Naaga, Maakaan a wuuɗ o fakooƭ ole, da yaandooxataa a mbudooxaa na saate den.

Ye wiin we a ƈookna den da yaandooxaa a ngaraa, saate fee sutoox.

Fop a mbuudiid. Ye da naangna cip, xa pox axe mbi' naan a pac a aareer.

Saasaax a cit no yeng ole mbuud maak a jooktin-a-njal a Maakaan fa Timaak.

Maakaan fa Timaak a saaƭoor, a ngidmir ndaa mbeecee jini fee cooxna den o fakooƭ ole

Laamit

1. Xar jine fee a cooxu mboƥ ne ?

2. Xar taxu ta cooxin a den ?

3. Mban mboƥ ne a nqetu fa jini fee ? Ñaal ndi o yeng ?

4.Xar a mbi’u teen ?

5. Cooxti yiifof na piyoƭ ake no mboƥ nene ?

Yaa Maakaan fa Timaag a ngatitna no saate ƥaaɓaan kaa, oleng nanee den.

Maat ne koy, no ndiig ne naa matiidaa, o xe joktooraa fo caate ke.

Dogtoor ke o we mbiyaa ceetaay no ne jir a cun a fanqteel.

No pexey ke, a foga ta a bondax kam saŋke,

Kaaga taxu maat ne a lastaa no ƥasil ke fop saŋke.

Fuux laa no ƥaaɓaan kaa

No nqel koy saŋke ke a lasritkeel.

Maakaan fa Timaag a mbokate no we naa lastaa saŋke ke.

Oxuu garna no nqel ne, oxuu refna no ƥasilof, a daaw saŋke.

No nqel ne, Maakaan fa Timaag a ƈook

fo ut no njooxe naa.

Fop a laamtaa ke xewna. Ɓaatnee ƥaaɓaan ke a mbeeñ.

We naa yetaa, we naa ƥoodaa mbaa lakas, oleng yoqee. Ndol koy adooxanu we naa ñaaƴaa, yaaga Dooq oxe yaara baa dong no nqel ne.

Ye da ƈookna Maakaan fa Timaag, da andid a den a ndalfo ngeenoox.

Maakaan fa Timaag a nqetik fa den. Ye da simnirna, da ndalin a den.

Mboƥ ne a laamit a den ke refna a caf den.

Ndol : kaa i nan ee saŋke kaa cooxteel na saate nuun fee.

Maakaan : Saŋke ke lasteel ndaa koy ƥaaɓaan ke mbogee teen.

Ndol : Xar taxu bo i mbogee teen ?

- In sax i andee ke saŋke a wateel.

- Ndaa kom fop o we cooxeel, in ƥaaɓaan i mbara ndaaw a las’in.

- Kaa wiin we mbar o ndam ee, adna refee wiin soom : ƥaaɓaan taxar… teen oo.

Maakaan a lay a den ee saŋke kaa fanqaa o ɓook ole no ndiig ne.

Ndol ; - Xar na ataa jir a cun ?

Maakaan : ƥook ndew naa cooxtan, yaa ta ŋatna o ƥooke a ŋatong.

Timaag : foofi fo daagu, ndoƭ …

- Keene taxu bo pexey mayu a gandandoor na ñox ale.

Ndol a ɓaat o fool,: - o kiin a jega a ndok alaa na wegeel.

- Xa tobine, pind ke njegna karo, in moƴu son.

- in ƥaaɓaan ke, i mbe’aa kam foofi, took taxar, na semb.

- Yaaga koy oxuu warna damtel, in mbaru adoox teen

Ndol a lay ee kaa da mbug o lay fa ministar fee no wod ole.

Yaam, a ƭeetlax a lalta ee, ƥaaɓaan ke kaa da nqaƴel fa qoox den.

Yaaga a nqotu o nqet ndax da njoktoor no ñoow den.

Ye da nqetna, ndol a wet jeetaay le.

Ta lay ee, minister fee seqna o wod ole fokatee den no polotik o wod ole.

Yaam kuu naa cooxteel mbokatkee in teen. Wiin we rek a cooxan.

Too damaan ee, we ndefna na koƥ ale moƴu soxla saŋke.

A refangaa ee ƥook ne naa cooxta jir a cun no foofi mbaa ndoƭ a ñoowaa.

Ta laamit ƥaaɓaan ke ndax da lay pexey ne da ƭaapkaa baa mbokatel.

Noox a inoox ee :

- Peel ke i ndefna o kiin damloorkatee den,

- nqooxkatee maalo, yerinkatee ma pis mbaat naak.

- Njogoy a dame i mbañit wiin we a koƥ ale,

Ñaamkatee liƥ, a tegeƴ a koƥ, ngodkatee taxar ke, ñaam xa ƥiy den ne’aand.

Ndol : A tegeƴ ake, xeƈa da ñaam cegel den, ke ndokateerna na koƥ

A Saaw a cooxit a nafum da mbindtin ke dikeena no nqet onqe.

Moon fee tiimoogna, ndikee ke layeena fop a filme’aan.

Ta dalfo inoox a lay ee: filme’aam ke jegna meen fop.Xan um fi’in nanel.

Nqas : Iyoo koy moon, mi xan um doonin no qel den kaa fop.

- A fiyangaan, fop a yeg ke nu ndamna, boo yaa da Layna fa’in

Naaga, o nan olaa wid saax laa. Fop a ndam xa ton den.

No qel ke, keene refatu jeetaay. Oxuu refna a layaa ke yiifum a cooxuuna

Ƥaaɓaan ke owe ƭingaa a koƥ ale fop boo oleng waagkatee rok ma.

Na koƥ alaa fop a neep, taxar ke ndima, a ƭuuru baa yaqooxaa.

Maakaan fa Timaag a nqes a lay ee, kaa ndetaa na koƥ alaa. kene suurkee.

Naaga da nqeɗ ojaas, ta jaɓ o xet fa den.

Xaye koy a mbaru ndet na ministar faye. No qes ne da ƥogu baa nqool.

Ye da mbadiidna, garde fee a rokin a den na biro fee.

Yaa da ƈakandooxna o don-maax ole rek, ministar fee a inoox a xetooxa den.

ministar fee : hee mboƥ ne moofyo, no mbind nuun nu ngaru xaye.

Xa waaganum a nuun koy ?

Maakaan, a jang o ñuxur ole a lay ee :

- coow le ndeerof fa ƥaaɓaan ke atu in mene.

Kaa i mbug’u saak fa wo kaa atna jam a ndeer a koƥ ale fo mbind ne.

Moƴan’u in, jeetaay fee, ministar fee na koƥ ale fo foofi le a moof.

Ministar fee : keene a yooɓ biro’um o xaay, cungyo um xooyin.

Ye ministar a koƥ ale fadiidna da simnir a andir,

Ministar o wod ole a wet jeetaax le took ke Maakaan a layna.

Ministar a koƥ ale a felɗoox no nqet onqe,yaam tige refee tig no leng.

Neene Timaag ee :

- no and in, jir a cun naangee damaa ƥaaɓaan ke.

kaaga taxu boo soxla’ee saŋke yaam roog a hula den baa ƴut.

Took keene, faw ta jeg jeetaay ndeer ministar ƭik ke fo ƥaaɓaan ke

Maakaan a doon teen ee :

kam jeetaay fee o doktoor witirneer

a wara fog ta,

- in it nu mbugangaa a mbaaga yoon a nuun, na yooɓan o nqet onqe.

Ministar ke a njaɓa ke Maakaan fa Timaag a layna ndax jam a jeg

Maakaan fa Timaag a ndet na koƥ alaa.

Njofnax den koy jofoorand a koƥ fo mbind rek oo.

Yaa Dooq a Ƴookaa den rek a fangoox, ƥaaɓaan ke fop a nqet

Maakaan fa Timaag a mbuuɗ o fakooƭ den

olaa, jini faa coox’ina den

No ndak fu ndukax da naag cip ndeer ƥaaɓaan ke.

Yaa ƥaaɓaan ke a nga' aa den, fop a mboxandoor :

Qaariit’in ke a ngara ! qaariit in ke a ngara !

A koƥ ale fop a riidataa, xa ƥii jam axe a ngara! Xa ƥii jam axe a ngara!

Ye fop a moofna, Maakaan a jang o ñuxur ole a lay ee :

Ke jegꞌina moꞌoor pind ke fa koƥ ale felee in,

Yaam nu anda ee a koƥ na fi'aa mbind.

Keene taxu bo i moofa fo ministar o wod ole fa fee seqna koƥ ale.

- I nga' a ee, itam, mooꞌoor jegee, ñak o

Ministar ke koy a njaɓa ngar meen nu mbog jeetaay

Yaa Maakaan a maafaa fo yaa ƥaaɓaan kaa a mboolaa sipooxaa leng oo.

Timaag a doon teen ee :

Cooxyo in kom a fiyangaan um xooy ndiiki Ministar ke i njoytoor teen.

Naaga diiboor fee naa garaa a damel. Fop a nanoor teen.

Ministar ke a nqet ndaa, oleng andee me naa ɓeerkeel.

ƥaaɓaan ke kaa da ƭingꞌu yo a koƥ ale too a ƭing ale gefafulaand.

Naaga Maakaan fa Timaag a sut o fakooƭ den a ndal fo mbuuɗin.

Na ndak fo ndukax, owe ndeer ƥaaɓaan ke, a pamb ake a njiin.

Ye da mbidna o lang ole boo ta xet, da simin fop soo a moof.

Maakaan wetu jeetaay fee, a gidim fop yaam ne ta damit’eena, naaga geenooru.

Witirneer faye, a yegin a den ee, o ga' angaa cooxaan saŋke, leng soom oo.

Kaa ta ref ee, o ɓook waagee dam ƥaaɓaan. ƥaaɓaan kaa mbool ee : - I mosee and keene, ndok mbaasanyo in.

Fop a laxasoor, da ndoxondoox a Makaakan fa Timaag a mbecaa.

Jam ee ñoy ndeer a koƥ fo mbind, a ƭing alaa yen. No pind kaa fop a teerooxaa Maakaan fa Timaag.

Laamit

1. Xar atu fuux le no ƥaaɓaan ke ?

2. Xar ƥaaɓaan ke a mbiꞌu ?

3. O ndan onqum keene fop a xewu?

4. xar taxu boo Maakaan fa Timaag a teerooxeel ?

5. Layi no ke Maakaan fa Timaag a mbi’aa no caate ke.

Ye Timaag fa Maakaan a njofoorandna maat ne fo ƥaaɓaan ke, a njofnooxayo no lakas

A yaajandayo mal den ne, yaam da ndeef na cooxit ale no saŋke ke

Ndaa it a and ne da ñaaƴnitaa den Kam tok ke.

A mbuga and ne we njirna a ñoowtaa jir den kam pind ke.

Xaye no nqel ne da ngeenin mal naa naa gayaa kuu jofna no saŋke ke.

A saak o ñoow no wiin jiru

ndax we mbarna ndaaw a njega, a jegangaa nam a ndamloortan ?

Keene mal a xelko ƭeetaa, a yektooxan.

Mal lakas a sose soo a jofandel na ñoowooƭ no wiin jir we kam pind den.

No mal naaga ngoor fa ndew a mbokate.

Den ɗik weene it xa elew a ndefu, too a njaɓ a cang.

Mal ke fop koy Maakaan adooxanu den. Timaag sequ o jeg ole

mal ne Ngoor fa Ndew mbidoogu saate faye xaye.

Ye da ƈutna ba ngar, na betandax ale da layee:

No we mbarna ndaaw a jega waa ndaaweerna, to a mbar'u eet o ndaaw ;

A foga ta rew bodeer we. andoona ee a mbaaga nqaɓ we da yoonitna.

I soƥa no pind ke, maak we kam saŋke ke,xa teɓ a naang dung.

Keene taxu bo i mbug a qooyit njoktoor fo ƥasil ne.

Naaga, Maakaan fa Timaag a nqooyit njoktoor no nqel ne.

Fop a ngar, Maakaan a wet jeetaay fee :

Maakaan : ye mal neno saŋke ke a garna me na nuun, a ga a naƭtel.

Naƭtel kaaga i naaɓkaa, naƭittin. Ta faax na nuun a moƴna in.

ƭeetlax eetaan ne: we jegna saŋke too ngumiran:

i mbug o and ke taxna saŋke ngumaand.

O tew o leng a inoox a layee :

- mi um humangaa saŋke a farƴandayii a ndokes. Xa taaj axe a yaqayii tabax.

O lakas a layee : kaam nandaa nen oxaa refna kaso.

Maakaan a layee, ke nu layna fop o

wod-fo-ɓaal moƴun.

Njoktoor ne a yaajandel Saas faam ke a lay teen, doktoor fee a lay.

Ye jeetaay le a fagaa, oxuu refna a daaɓoox ee xan a reef kebil ke.

Timaag a wetand ee ndeer mene fo kom ndakooxiidu, xan reereef we a ndakooxiid.

Mal ne naa saakaa a ñoowooƭ ale no we njirna, oxaa no pind kaa.

Ye da ngat na, a layaa yuɗnooxu :

- jiru wene den soom ndefu, fog den sax kaa ƈufaa den.

Ke taxna a pi'ooƭ alaaga, a foga taaga ndaa mbañaa nqaɓel.

keene a refangaa jir oqotax ke, a layayo keene.

Andaa yee oxuu mataandeena,

jagandkaande, ta ref ƭomu.

A ñaam den o leng wargilooxiran.Kaaga ref jir lakas laa ɗeetaandeena faƴkaan.

No tok ke da ndefna, leelkaand, toki den ndapkaand.

Neene Maakaan, Timaag fo mal ke a ndet na meer faye yaam acooxin yiif.

Da mbind a meer yaam a njeetaay fo ten na tefooƭ no jiru we na saate faye.

Meer faye a jaɓa jeetaay le, ndaa a buga a kag ake a maadin.

Naa ta yuuɓteena, ta retit naaga, mboƥ ne eetu ngar sax a kag ake.

Ye da simir na a andir kam den, meer a wet njoktoor ne.

Ta yegnit ee ten xooytu o nqet onqe ndaa mal ne no mboƥ ne sakooxun.

Ke taxna da sakooxin koy kaa i cooxkaa den o ñuxur ole too nangiloox.

Maakaan a cooxel o ñuxur ole no mal ne.

Ta eet o lay we ta yoonitna fo xa nombo den no mal ne.

Ye keene faafna ta lay ke da njalna, no ñek kaa bo ndiik

A doon teen qaƴtel yiif ke. A foga taaga

we ndaaweerna no sanke ke, too ta ref

paangee o ñek;

No weene a mboga ta rew wodeer we, too a mbaag o nqaɓ we da seqna

- we ndaawna too ndamloorkiran;

- We naa ndamlooran a mbaas xa ƥy den.

- o ñoow o ɗomu le no we njirna a ndefit na kam pind ke

Took kene fop koy i mbug o njoktoor fa nuun no ƭaxir ke.

Meer a jangatin o ñuxur ole a gidimatin mal ne no calel mosu ke.

Ta lalit ee ke mal ne nga'na refu meen ; fop ndigi loo.

Ndiike koy, xar naa fi' keel bo keene a refat a betandax.

No rew bodeer njegeerna saŋke, meer a cooxit saŋke ke yoqna.

No we njegna too ngumee den, mal ne a cooxel doole alaman.

Na ñoowooƭ ale no jiru we, maaga jeetaay le a miñtu.

Wene ee we seqna jir a nqaanqaɓ kaa mbar o ndef opitaal.

Yoon we den a cooxeel teex kaa taxna nqaɓkaand.

Fop a ndam ee keene a waagangaa o jeg, ten refu ke moƴna.

A nanda nen xaaliis taxu keene a xoxaa.

Maaga mal ne a layee, nu ndamtangaa in,

i mbaaga mbind porose naa roxodooxuuna.

Meer fo a kag ake a cooxit o ñuxur den no porose ne.

Xa kiid a keeke mbaafna, Maakaan fa Timaag ye da njeg na bak, a pind porose a jangu.

Ye i ndoonkaa ta ñaal xarɓaxay, a pind alaa no porose naa a ƴut.

Da nqooyatin wiin we a njoit binde le, a laamit a yiif a meƭtir.

Ye keene a sagna o saax ta yoq me xaaliis faye a xotitkeel.

Timaag a garee amerkee ke kaa ndamtaa porose njof na cir oqotax ponu ke.

Mal ne a ndet ma a cooxit porose den ne.

kam o nqool onqe, Maakaan a xooyel a layel ee porose den ne a suura.

ke da mbug ina teen fop xan amerikee ke a mbi' in.

Da ndalfo mbi a Maakaan seef faye no porose ne, Timaag a saytooxaa halal faye

Ye saate faye a nanuuna, fop a mbelɗoox, a sawar a andee xan tige ñaaƴ.

We ndoxneena porose ne, a andaan too no yoɗu saate faye a mosu ndef.

Calel kaa a ndope amerikee kaa a ngara, Maakaan fa Timaag a sipe.

Ke da eetna mbi' refu, ndetatin no pind fa doktoor faye, ta ɗeet fop.

Yaam and ndax jegee waa ndaawna jir le teendeer ke.

Ye kaaga faafna da max no ñofu maa jiru we no oqotax ponu ke a antare' keel.

Ye maq ne a ƴutna, a soƥa cong ke fo ke naa retaa no tok ke fop a jike

O ambilaas ole porose ne a jikna, xotaa we njirna fo yoon den.

ye roog ayaar kataa, fop a xot a ƭat. We njir na fop o waa na opitaal fayaa.

Doktoor mayu a atel maaga den fo waa naa ndamtaa den too porose ne a damtaaden.

Yoon we, a mbi'ane maa da mbaagna o ngay oxe atna den.

Ye o hiid o feraand ole fagna, calel ke kaa da mos bo amerikee ke a ƥaat xaaliis.

Na ƥaat a leene da mbokat no porose ne rew wodeer we.

Weene no kuu da mbaƴeel, ndabidkateer tig, porose ne a roxondooxa fop den.

Keene koy bo yaa da ñootna ba numin tiig ƭik, ten fo o ƥeem.

Saax laa fop a suptooxa, jam fa ƥor

refatu meen.

Ndaa rend koy refu woote ke no meeri ke. Meer fee fo xooxodum a lay ee :

A waasa meeri fee, yaam ke ta bugna refu saax le a ndod a Maakaan.

Ye keene a nannooxna oleng waagatee dam xooxum yaam ta jof a mos.

Ta ñaaƴel a layel bo yaa boote kaa ngarna, Maakan a ref meer.

Timaag a reef no ten, fop a mbelɗoox. Saate faye a ndef no ɗaay o maak

Ke ne refu oxuu miñna na ngas o yaal a kooc a soƥong.

Maakaan fa Timaag a njaganda saax laa bo tee ñaŋ too refee nga’yaamoo.

Saax laa iit a dakin a tokol no nqaw.

Xaye koy da sipeel no xoox laa no meeri faa, fop a ngar.

Ndaa no jeetaay fee, Maakaan fa Timaag daal falay fa leng a sequ :

- in ndefu faɗ nuun naa faak, jam nuun soom haalu in, njookoonjal.

Laamit

1. Xar taxu mal a sipel ?

2. Xar taxu meer fee a bug o waas meeri fee ?

3. Ndax Maakaan a waaga ref meer fa mbaax ?

4. Xa taxu Maakaan fa Timaag a ndoxondooxel ?

5. An reefu na meer fee ndiiki?

Ndiiki koy Maakaan refatu meer faye no komin ne,Timaaag a ref o teefaxum.

Na cir ake no wiin we fo no ƥaaɓaan ke, meer ee keene jegkatee.

Ye ta fi'kaa o nqool, ta xooy a kag ake na meeri faye.

No nqet o nqeene ta bug o lay fa den no pexey qas cofu no wod.

ke da ñoow na koƥ ale fo mbind ne yoku den.

A Pegax a cir

Yaam wiin saax a njirangaa o ndoofeen waagkee o jeg.

Xaye refu o nqet onqe, a kag ake fop a ngara.

Maakaaan, meer faye, ten wetu njoktoor ne :

- o fog ole, paap ke, yaay ke, nu mbaasanaam no xooy ole ;

- kaa ta jeg ke waagateerna o cung a jof no wod-fo-ɓaal ole no ngentand ne.

- ten taxu um bug pexey kaa mbañna a cir ake no ƥasil ne

- ba i cungat boo o kiin a jir i sog o mbataa yenaa.

Timaag fee reefna no ten na meeri fee, a gidmin no yiif le sutooxna.

Timaag a doon ee :

- a pigax, fat ta soƥ doxɗafuliro,

- ten taxu bo ke layoona a xot a ƭat

Maakaan:- nam i mbaagu mbi bo qetooxaa a cir ake ?

- keene bugum oxuu refna a cooxit teen yiifum.

O leng a inoox ee ;

- kaa i mbar o ƭeet na xa elew axe njegna borowe, wiin xarɓaxay.

Meeri fee a rabdan a den da aqatel no ke farna fo wod–fo-ɓaal.

- a fi' angaan i ngeenin porose naa waagee na o ne’ "Jir-Muk"

O lakas a fool a lay ee, yiif leene, a xooɗand'angee xana faax lool.

Ndew njaay : Wiin we a aqatel a faaxa, ndaa jeg yooɓand teex ke it tig oo.

Siga : ndew layaa ndigil, ndaa keene fo kendum a mbaaga ndok kam porose ne

Meer : yaag koy waagaam o dam ee i yoona no :

- njil waa njeg na borowe ;

- aqat a den no wod-fo-ɓaal ;

- soo njang a den na meeri fee;

- calel den a refkaa a kadandax a cir ake kam ƥasil ne.

fop a inoox a mbox a lalit a yoon den no ke meer fee a layna.

Ye fop a yoonna no yiif le, meer a mbindin porose ne bo ta ƴut.

Ta ɓaat o xooyit fop a ngar, da lay ne porose ne ngeenoor na.

A kag ake ƭeet ndax ke bindee na guutatiree fo yiif laa.

Fop a ƥaat o ndamee yiif oxe teen. Meer a jega o ñuxur den.

Naaga, ta ƴuf no we naa ndamtan ndax porose ne a geenoox.

Meer a cooxta porose ne no pind timle ƭik.

No teendeer ke, meer a reta no opitaal faye a ga-rik fo doktoor kaa.

Maaga njoktoor a ɓexeselta a jof na aqat ale no we naa njangkeel.

Dogtoor faye a layin ne aqat ne a wondoorkaa fo we naa mbi'kan.

A laya yo itam no ne wiin we a njilitkeel bo jegkee a parit.

No mbind ndimle'ir leng ne porose ne a cooxit' eena, tig a jega ma.

Kaa da layee, a mbaaga cooxit,ndaa ngentand ne it xana a cooxit o ndik.

Ke yoqna koy ngentand ne naa mbi' kan.

Meer a ɓaat o ret na kag akaa na meeri faye yaam ngukir.

Ye a kag ake a ngarna, fo a njaɓee keene

da mbog a ndet no ngentand ne jeetaay fa den teen.

Xaye, meer faye a xooy ngentand ne fop na meeri fayaa.

Fop a ngar a njaaɓiid, goor fo rew, too tiga a yoon fa pamb

Meer a Laya den ke ta dooneena, kaltaa yaa ta jook na fop a njal.

Seynabu,o aadax mal a lay ee:

- Meer, o ƥiy naa looleel ee bax. I ƈuta na cooxit ke da laacaa in.

O lakas a jang o ñuxur ole ee:

- a las in a waaga ñak o ref xaaliis:

a waaga garit Neno mbeɗuuk onqe wiin we mbugkina nga'ritaa fo doktoor ke

- moofir ke naa ndefkaa maaga fop a waaga ref a las no ngentand ne.

Meer : - tigaa oxe moƴaa o xool

- i ndam ee i njaɓa cooxit a las in, too lay me i ƥakand kan.

Xaye da nqooyaa we mbugna o njangel no porose ne « Jir Muk ».

A kaayiit a ke laamteena ndefu :

- a kaayiit o rimel, kayiit a cang a liiƥe.

Ye fop a mbinduna baa ƈut, da ndef wiin teemeed, too xarɓaxay a njangkeel.

Meer a layee, kaa ta fi'ankaa den ndaƭatir, xarɓaxay ke aduna naa njangkeel.

Ndaƭatir ne koy, a cafa ƭak a refkaa :

-jaf feraand le, kaa da mbindkaa, took kaa da laamitkeel ;

- jaf falakaand le, we njegna poñ xarɓaxay mbaa kupun naa mbi'kan.

Dogtoor faye opitaal ten naa cooxt kaa pi'el ke, ten naa liiƥ kaa we mbogna.

No we mbog na xarɓaxay fo ɗik suuru nit mberaan ne.

No weene a jega rew xarɓaxay fo goor ɗik.

Too deno teemeed faye, goor we xarɓaxay nahik a ndeeƭu.

Keene a lalta a akeen ale no rew we na cang ale ndiiki.

No ndaƭatir mbalakaand ne, o koor o leng suuru fo rew ɓetuunahuk.

Saate faye fop a yegin, a suur a le no rew we a felɗooxel tigi.

Naa ta layteena, naaga fi'te. Porose ne a geenooxa, we ndaɗ'ina a jange.

Dogtoor faye ten, oxe na aqat ale no we njangeena.

No cangel den a foga ta :

- o wod fo ɓaal no ñoow no kiin.

- a cir a qaaxaɓ ake, a peŋax den, a paƴ den fo a yoon o baad.

- a tokooƭ no mbind njan fo njoktoor fo o ciru

- a foga ta teex ke fo anddiloor den, a keekooƭ den.

- a qooland a ndok, kam mbind fo tafil mbind.

O fof aqat no we naa saytooxaa o wod ole no pind ke, refu took.

ye aqat ne joobna, da njaƥatirataa opitaal faye fo pind ke.

Kuu da njangna xaye, a feetanga da mbi kin no pind ke.

A saktooxidangaa, dogtoor faye a nangiloox a den soo a yoɓoñan a den.

Naaga a mbi'tun bo aqat naa a fag.

Ye teereef o wod ole a ngarna no komin ne daal,jam oxe jegaa.

We ndeeƭina no pind ke fop too a seq jir laa naa xaɓaa, o waa opitaal.

Reef den a mbi ane o moofand o yaadooxu too a fel o refel.

Ke widna pind ke kaa leelel baa xool ƥel.

Kam pind ke fo kam tok ke neataand, muu retoona oxe ƥel.

Kee ne taxu, yiif naa seqaa saax, ndaa o gim saaxof bug saate of teenoo.

Xaye koy Maakaan fa Timaag nqooytee, ndaa, saate faye nqooytu.

O njofnax o xooy ole refu o lay no ke fieena yaaga fa ndiiki.

Ye fop a moofna, meer a simin wiin we

saa layee :

Kom nuun nqooytu, njangyo o ñuxur ole.

Naaga saasaax a jang o ñuxur ole :

-meer, a moof alene, o ngidim soom yaam a pelɗax atun.

-O ndeɓandoong a refu ndaa piel no maak o fiaa, wo fo a kag ake yoontoona.

-Kuu i cungoogna, i njega kupun, saate faye oxe qac.

- we ndaaw ina njir na saate faye fop owe opitaal

O lakas : xa ƥiy in axe naa njalaa na

« Jir Muk », a njoyta kaleera ke.

Meer a doon ee :

Ci'yaamo, bo um gidim a nuun andinteen a meer fa eetaand.

Yaam ke ne fop fo ten.Yaag koy o ngidim in jegee maa ta fodna.

Nuun mbaru njookel a njal, in ke warna in i mbi'u.

O ndoofeen, no wod a ɗaapooxu too o wod a laamit o xool.

Laamit

1. an refatu meer faye no komin ne ?

2.an reefu no ten ?

3.xa taxu acir ake a mbañoox kaa no komin ne ?

4. xar laltu ee fop kaa da mbug a meer faye ?

5. xa ga’o no ne meer faye a dod teena ?

Aada, cosaan fa diine ndeeru adna. Yaa fo maak waa aada fa cosaan ndeeƭu meen.

Ye diine garna, aada mosu ke ta soƥna meen, kaa waas a den meen.

Kaaga taxu bo aada mayu a yoq bo xaye a ñaaƴaa no ñoow adna.

Maakaan refatu meer faye no komin ne, a buga fop a mbog no calel ke.

No porose wod ole neꞌ eena «Jir Muk», a buga wiin cosaan we mbog teen.

Aada, cosaan fo tiine ke na

ƭegax a cir a ponu ke

kaaga taxu ta xooy a kag ake no meeri faye yaam da njoktoor teen.

Ye a kag ake a ngar na, Timaag o teef oxe meer wetu jeetaay le.

Ye ta siminna fop, a wetandoox ke daaweena o fi' no wod ole

Ta lalit ee aada, cosaan fo tiine ke a jega teen a las.

Kaaga taxu bo meeri a xooy a nuun, yaam nu cooxit a yiif nuun teen.

A kag a leng : - aada,cosaan fo tiine ke na toodok o wod a mbogu.

O lakas: - mbidyo kelfa keene fop, a jega o saax o laa da mbaagitna fop.

O lakas : tiine ke fop a layaa no xool, no cer fo no ke wid na,.

- a ngeenooxa it no xool na ñaam fa na foofi.

A kag a leng : - aada,cosaan fo tiine ke na toodok o wod a mbogu.

Naaga ta xooy o xuu refna na den yaam a jeg kom o nqet.

A sutax a eetaand ale, maa no kerceen kaa a retu,

Reefan ta, siriñ we soo koy, kelfa aada fo cosaan ken aa mbalakeel o nga'.

Ndeepatir ne koy oxe ɗagooxa no kom ke kelfa yu refna a cooxitna.

Naaga ta xooy oxuu refna na den yaam a jeg kom o nqet.

A so ƥ ayo a kag ake na jangu faye fop a moof a cungaa den. Ye da ndalinna den baa ƈut, kelfa faye a wet njoktoor ne. Neene Maakaan a jang o ñuxur ole, a simin saa gidim kelfa ke.

Ye keene faafna, ta andnit a kag ake

yoonna fo ten. Ta doon ta a wetand njonax ne no njoktoor ne :

- i ngara ngaa mene, a foga ta a las nuun na meeri faye. - yaam i anda yee, meeri yaal den nuun oo, in koy kaa i ndoxnel.

No wod ole, na saak pexey kaa mbañna a cir ake, i ndefu.

Naaga, ta wetand a den porose

« Jir Muk » ne.

A lay a den ne ta wondoorna, mboƥ ne njangeena bo a aqatel no wod ole.

- Soo a doon ee :

i mbug o and no saax ole nu ngeenoorkaa no porose ne « Jir Muk ».

Kelfa faye a njang o ñuxur o le, a lay ee :

- a mosa, a wara, ten taxu bo um dam ee xan komin ne jof a paam..

- o wod ole refu fop yaam boo waagaa faɗoox a roog sax o wod.

- boo waagaa ñaam ta fel, o andee ka o wod. o wod refu o kiin.

- yaaga, nu njangangaa calel nuun fop ƥakandin no wod, paax hupiran.

- ke moƴaxama fel koy refu, xa teɓ nu ndef seq o ga'no maak.

- in kerceen ke koy, i njegayo ekol,

- xan i ƥek no cangel ke kuu farna na bootoox a cir a ponu ke

na jangu faye it, xan i mbondin piel cofu no wod fo ɓaal.

- yo'nax keene kom ndakwiidu nuu refna a hapko refaa.

- Kuutatir ke atu mal teɓ kene.

- a qaaj aluu refna, a jega oxaa adooxna fo teefaxum.

- Naaga, xa teɓ axe, goor fo rew, ngoor fa ndew adne.

- no yaay maak ke, Mosaan fa giñaan adne.

Me no roog we, Tening fa njuug ndefu ma.

No ndut ne koy, kumax fa kalma sipeyo maaga.

I njega yit reefeef waa mbugkina mbelooxa calel ke.

I aqata wiin no pexey njokoor cofu na xa teɓ fo maak na cir ake.

Meer a layin ee, i ngar'angee mene sabab a jeg kooga.

Ke i nan na mene a doya a kim, a doon ee xan i ndoole na nuun.

Naaga a asooru fo kerceen kaa, a mbaaƭik siriñ waa.

Ye da mbadna a soƥ maaga, tijaan ke, murit we, xaadir ke.

Tariiqa kee ne fop koy a nanoora no xe naa adooxankaa den.

Faali Tin koy, ten sequ o ñuxur no fop. Ten dalnu meer fo yoonum.

Ye ta wetaa njoktoor ne ta gidim tariqa ke tanuuna, soo a gidim ngenar we.

O ñuxur ole a cooxe a Maakaan, meer faye no komin ne.

Ta eetit o ngidim kaltaa simin. a lay o ɗaayum na teerax ale.

Ta doon teen a betand porose ne naa xooyeel « Jir Muk ».

A lay me calel ke mbodna na ñaaƈin ale no porose ne.

Soo koy a lañit njofnax ne na meeri faye no wod-fo-ɓaal ole.

Ta laamit a den ke waagna ref a keen den no saar oleene.

Siriñ Faali a dalfo layee :

tariiqa nuu refna mene a jega taayira, daayira fayuu refna a jega jawriin.

Cawriin kaaga a mbaaga ndef a ndeer we nu aqat no wod fo taayira ke.

Daayira fayuu refna a jega mal no rew fo mal xa teɓandoong.

-Daayira nuu refna a jeg pi'el fa a pi'ooƭ den a jof no wod-fo-ɓaal.

- Itam diine o xool a bugu, too oxool kaa raxaa jir.

- Kaaga taxu bo wiin we a moƴangaa and diine den xan a moƴ o nqool.

- o xool koy eetu no ke naa xalwaa jir, too a wetaa o ndoofeen.

- a riwtange neene xan tiine ke at a las den na ñox ale.

Faali ye ta maafkataa fa layum ta laamit ee :

- ndax xan nu ndet no fog in kerceen ke ?

- Gimaam ee i mbokatangaa pexey in xan jir a terterin baa naaŋ ruk.

Maakaan fo yoonum, a njook anjal siriñ we no pexey keene da nqotitna meen.

Neene a inoortu maaga a mbaaƭik mbind saltigi.

Maaga we naa yo'nooxaa na aada fa cosaan fop a ndefu a mbuudaa.

Ye da mbadiidna mbind Saltigi, a soƥa ta rokoox o maxana saltigi.

O maxana le o yipa xa ƭeetoor fo wiil njogoy.

No ɓay o janoon ole saayaa a las naak, ñamaak ole seq a salma.

Soox le xe jibaa, saltigi yaasaa rek too leeleek ta wis xoox le.

Ye meer a fadiidna, saltigi, fa kalma fa kumax teerooxun.

Saltigi refu o nqeexeɗ oxe na cosaan ten refu o siriñ aada.

Sal na seereer refu ñaan, kumax refu yaal ndut ne,kalma reefu no ten.

Ye meer a dalneena baa ƴut, yaay maak ke a yoɗ a kim ngulook.

Lamb laa jib fop a tiim.Saltigi a coox o nuxur ole a meer.

Maakaan a eetit simin fo a cook a njal fop goor den, rew den.

Meer a wetand porose ne ɗaapeena no wod ole no ngentand ne.

ye ta layna no porose « Jir Muk », ta lay njofnax ne na meeri faye.

No jofnax ne no wod fo ɓaal ole, ta laamit a den ke ne :

- Nam nu mbaagu ngeenoor bo moƴ o ndamit a meeri na ƭegax a cir ake.

Meer ne, saltigi a jang o ñuxur ole ee :

Mi fo maɗag we, xan i lup a paƈ bo jir bonu rokkatee meen.

Xan i mbi ƥogid maak we, xa teɓ axe, goor fo rew.

- a qeñ ake naa ataa a cir ake, xan i pula den.

Yaay maak ke it an gar, a layee :

Ngulook ne xan a Njuurik jirkite, bo a cir ake moƴna ƭom a ndaay..

Maakaan a dalfo inoox a gidimatin fop a lay o ɗaayum no njoktoor ne

A layee:- widaam fop, joktoor fo fop, nangiloox fop.

- Damaam xaye ee, i mbootee no saar na ñoq fo a cir ake ndopeena.

A cir a ke moƴna nqijilaa ngentand ne, yaam o ndoofeen a sax dak.

Laamit

1. aniin nqooye na meeri faye xaye ?

2. Xar a nqooyte ?

3. xar erfu saltigi, fo xar refu a keen um?

4.pexey ne ɗaapeena nam a gartu ?

5. layi yiif of na bondnooƭ alee ne ?