1

Seese-seese 3

Seese-seese

3

Pulaar

2018

Ce travail est disponible sous la licence Creative Commons Attribution 4.0 IGO. Sous cette licence, il est accordé le droit de copier, de distribuer, de diffuser et d’adapter ce document y compris à des fins commerciales selon les conditions énoncées sur le site électronique suivant :

https://creativecommons.org/

Loowdi deftere ndee

Bonnugol ladde .................................................................... 4

Ñalawma tutogol leɗɗe ........................................................ 16

Sardiŋŋe renndo ................................................................. 28

Nafoore lekki ....................................................................... 40

Yooro ................................................................................. 52

Ñiiwa ariino e ladde yooɗnde, ina balloo cate, ina ñaama.

E ballagol hee, cate keewɗe ina njooroo, ina caama.

So ba haarii, ba ɗaanoo haa ba fina,

ba yaha.

Weendu heewndu ndiyam e huɗo ina

e nder ladde hee.

Bonnugol ladde

Ba yaroya toon, ko noon ba woniri heen ko juuti.

Ñiiwa na dura, ina hela cate biltuɗe tan na ñaama.

Oon nokku ko cukkunooɗo no feewi, woni e yaajtude.

Tawi oon ɗoon nokku cukkuɗo ko walando baaɗi wonnoo.

Nguura kulle heewde e ladde hee haɗaani ɗi oorde heen.

Ɗi ñallat ñaamde haa naange faata les, ɗi paata walando.

Hakkillaaji baaɗi keedi e jofaano mumen, tan ɗi ndaaŋani toon.

Ɗi njettii, ɗi tawi walando ngoo ko ko bonnaa bonannde ɓurtunde.

Ɗi laawii, tan ɗi ngoni e fiytaade becce e sunnaade.

Ɗi ngoniri noon haa ɓooyi, heen baaɗi nayi cortii, njahi.

Eɗi njiiloyoo hol ko bonniri nii jofaano majji ngoo.

Ɗo ɗi njahatnoo ɗoo, haa heen wooturu yi’i yaɓɓannde yaajnde.

Ndu wulli tan, tati keddiiɗi ɗii laaworii noon peewi e mayru.

Ɗi tawi ko ɗum yaɓɓannde Ñiiwa,

ɗi ndewi heen.

Haa ɗi njettii e nokku joñiiɗo, cukkuɗo, Ñiiwa ina lelii.

Wooturu e baaɗi hee wi’i : kiiɗagol ko hono nii fuɗɗortoo.

Neɗɗo jogoo doole mum, hooloroo ɗe ina lorlira heddiiɓe.

Kulle fof ndenndi ladde, wadde hay gooto fotaani heen ɗaweede.

Konngol ngol muusi Ñiiwa no feewi,

ba jaabaaki haa juuti.

Ba wi’i : gooto fof ina jogii hakke durde haa haara.

Heen wooturu wi’i : durde kay haɗaaka, salaa tan ko bonnere.

Sabu ɗo ndur-ɗaa ɗoo, kel-ɗaa ko cate kuurnooɗe jofaano amen.

Ko kañje keedanta min e toɓooli, keneeli so ndunngu arii.

So dabbunde yontii, eɗe ustana min jaangol, ɗe paloo henndu.

So tawii ɗuum fof alaa heen, waɗde jofaano amen firtiima.

Ñiiwa hersi, ƴuri hoore, deeƴi, ƴurtii hucciti e baaɗi hee.

Ba wi’i ba hersii sabu horma mo kulle ndokki ba oo.

Hay so wonnoo ko e durde, ina fotnoo yooɗnude, feewna.

Batu kulle noddaa, durooje ɗee fof pelliti arde e keewal.

Ñalawma nannganooɗo oo yettii e jam, ñande heen alaa luutaaɗo.

Tuggude e kulle mawɗe haa e tokoose fof alaa ŋakkuɗo.

Ñiiwa ƴetti konngol, holliti weltaare mum e garal majje jooɗngal.

Ɗuum gooŋɗinii eɗe kormii ɗum haa jooni no feewi.

Ñiiwa heɓii limtude heen Njambala, Buubu Ñaawel, Eda e Kooba.

O wi’i : ko jam noddira-ɗon, kulle mbi’i yo jam ɓooy.

Ñiiwa ko mawɗo teeyɗo, moƴƴo, ganndo, ŋelɗo, kadi ko teskotooɗo.

Wi’i : toɓɓere yeewtere ndee, juutde e raɓɓiɗde fof ko wootere.

Ko hol no ndaɗndirten ladde nde nguur-ɗen ndee haa hisa.

Hakke maanaa konngol ngol, kulle ɗee fof mbeltii heen poɓɓi.

Bojel ƴetti konngol wi’i : ko mawɓe poti ardineede fedde ndee.

Kañje fof ɗe piɓondiri, sarɗiiji lelnaa,

ko ɗuum reenata fedde.

Waasa wonde tan, kala baawɗo goɗɗo oo fiya, leɓta ɗum.

Kala ko renndaa, ko fof en poti heen jiidude miijo.

Ko ɗuum addata hoolaare, deeƴna ɓerɗe, moƴƴina koɗdigal, welna gondigal.

Hannde ko ñalawma teskinɗo, padanooɗo heblanaa, hono tutagol leɗɗe.

Eleweeɓe e jinnaaɓe mumen ngarii,

kam e yimɓe wuro ngoo.

Denndaangal yimɓe ɓee ina mbeltii e ñalawma hee no feewi.

Softeende wondunde e weltaare,

ina mawni e nder renndo ngoo.

Ñalawma tutagol leɗɗe

Ɓee ina njaha, ina ngarta, wuro ngoo jirwii no feewi.

Museeji ɗii njettii e ndingiral lekkol hee, tawi engal heewi.

Mawɗo wuro e wallidiiɓe mum ne, tawaama ndeen joɗnde faayodinnde.

Bawɗi e buubaaji, koɗli e ñaañooji, kelle, kuljinaali njirwini ɗum.

Musee Lih, gardiiɗo lekkol oo, ƴetti konngol, bismii yimɓe ɓee.

O holliti ɓe faayidaagal coomingal,

e ko saabii ñallal ngal.

Yimɓe dente ɗee fof kirjinaama ko faati e tutagol leɗɗe.

Ko adii puɗɗagol gollal ngal, tawi faamaamuya oo yaajii.

Kalfinaaɗo diƴƴe e leɗɗe oo hollitii nafoore leɗɗe e nguurndam.

O fodanii pelle ɗee kala, wallitde ɗum’en e aawdi.

Gooto fof anndii ko hawraa, wonde tutagol ina naamnii kaɓirɗe.

Ɗuum addi haa Meer oo hunii soodande ɓe kaɓirɗe moƴƴe.

Hay kalfinaaɗo falnde oo ne, tottirii ballal mum baɗngal faayiida.

Waɗii yarlitiiɓe, waɗɓe heen juuɗe mumen, ɗum fof ko haa feewa.

Ɗuum fof hollirta ko yimɓe ɓee, kañum’en, ko heɓiiɓe.

Caggal jeewte ɗee, fedde kala suɓii neɗɗo, goomu darnaa.

Faandaare nguun goomu cosaangu,

ko haa waawa tammbaade golle ɗee.

Sabu dental yimɓe potngal nii,

yo lelnane sarɗiiji deenooji ɗum.

Hay cosgol goomuuji golle ngol,

ko ndeen fellitaa, ɓeydii yuɓɓude.

Dental ngal fof no fotiri, darnde rewɓe ndee ɓuri teskeede.

Eɓe njoganii ɗum pellital timmungal, etee ko ko moƴƴinta golle.

Hay gooto humpaaka tiiɗnaare maɓɓe e nder wuro hee.

Balɗe seeɗa pawii heen, tutiri leɗɗe ndii addaa haa timmi.

Wi’aa yo hooreeɓe goomuuji ɗii ngaran leɗɗe mumen ɗee.

Kaɓirɗe jahdooje heen, ngaddaama

haa heewi, ko soklanoo fof arii.

Goomu kala suɓiima, tuma nde tutotoo leɗɗe mum tawa mbonaani.

Wi’aama kala baawɗo toppitaade,

yo ƴettu lekki tutoyoo galle mum.

Jom’en galleeji fof ɓami leɗɗe nawi, mbi’aa hoto mbelsindo.

Ñalaande pelle ɗee jirwii no feewi, wootere heen kala gollii.

Ɓee, na njogii peeluuji ina ngasa gasɗe kakindiiɗe, ɗe luggiɗaani.

Ɓeya na tutoo heen leɗɗe ɗee e dow deggondiral.

Heddiiɓe ɓee na mbisa heen ndiyam, haa gorol joofa, puɗɗitoo.

Tawi fedde kala heedi ko bannge,

ina tutoo leɗɗe weeɗanoo.

Ɓe ñaldi noon haa ñalawma feccondiri, ɓe ndartinaani hay sahaa.

Ɓe ngoni heen ko juuti, gardiiɗo golle oo noddi batu.

Yimɓe ɓee fof njooɗii, keɗtii, o haali konnguɗi coftinooji.

Ɓuri teeŋtude ko jokkugol golle, tan wa’i no ko ko fuɗɗitii.

Sabu ko yiɗaa koo haaɗaani e dawol gootol tan.

Kadi, fedde kala won ko haalnoo e nder joɗnde waɗnoo.

Mbaasen wonde haalooɓe na njejjita, yo sarɗi oo huuɓne.

Tutaade leɗɗe saɗaani hannde, kala ko moƴƴinta ɗum na heɓoo.

Saɗi ko reende haa daroo, hisa e bonannde, na roosee.

Ɗuum noon ndarnen huurgooji palorɗi jawdi mbonnoori, faandaare men yettoo.

Tutaade reena, ko ɓeydaare e nder nguurndam men enen fof.

Kulle koɗiinoo e wuro sukkungo, welngo hoɗde, ɗo fof timmi.

Ñalɗi ina njaha ndartaaki haa sooño waɗi, kulle puɗɗii faayde.

Kala tan ɗo puɗol wonnoo yoori, maayi, alaa ɗo hecciɗi.

Ɗuum noon ɗaccaani ladde wuro ngoo e ko satii ɗum.

Sardiŋŋe renndo

Mawɗo kulle noddi batu ngam peeje ndaɗɗee hol no waɗetee.

Kulle fof ngari e keewal tawi hay gooto luutaaka.

Mawɗo kulle siimtani ɓe no hurum wuro woorunoo nii adan.

O sifanii ɓe no ngonka kaa wa’i

nii jooni.

Eda wi’i, ko bonannde men yettini en ɗoo hannde.

Gooto kala waɗi e hakkille mum,

koalaa jeyɗo.

Ko ngoon miijo addani en caɗeele, waɗde ndaɗɗen peeje.

Heddii ko ƴeewto-ɗen koye men, walla njooɗto-ɗen ɗoo goɗngol.

Ñiiwa heɓɓitii, wi’i kañum haala mum heen, ko ndaɓɓa nafoowa.

Kañum fadi tan ko haa wi’ee,

ndawen kuccanen golle.

Ñande heen ndiyam ŋakkataa,

sabu ko lowre am nde mbaaw-mi.

Heddii ko pecco-ɗen, eɗen nganndondiri, gooto kala won ko waawi.

Ngelooba e Mbabba naaɗii, mbi’i ndimndee njahen, naange wulii.

Mawɗo kulle ƴetti konngol wi’i,

hoto njaawee, won ko heddii.

En lelnat goomuuji tawa gooto kala

won ko waɗata.

Cuɓo-ɗen dewintooɗo golle, ɗe mbaasa dartaade, tawa ɗe leeltataa.

Ñalawma jaggaama, aawdi leɗɗe e piindi fof ngaddaama, nani padi.

Ɓee na ngasa, ɓee na tutoo e gori ɗi ngooñaaki.

Heddiiɓe ɓee ina mbisa kala lekki tutaaki mbele yaawa dartaade.

Ɓe ñaldi noon haa sardiŋŋe oo hawri, woni weltaare mawnde.

Joom ladde wi’i : tawde gasii, lelnen peeje deenirɗe lowre ndee.

Ngol ɗoo laawol, jiidataa e gadanol ngol, won ko waylaa.

Ko sarɗiiji muusɗi fawetee heen,

haa gooto kala ɗoftoo ɗi.

So wonaa ɗuum, nduttoto-ɗen ko ɗo ngonno-ɗen, tee ndeen moƴƴataa.

Doomru wi’i : miɗo waawi roosde ñande kala, subaka e kikiiɗe.

Etee kadi mboɗo waawi nii,

hay ɗooftaade huɗo bonko koo.

Ullundu jali, wi’i : gooto kala ko geɗal gootal tan ƴettata.

Neɗɗo fof ina foti yi’taade hoore mum e golle hee.

Boyi e fowru ndarii to woɗɗi ngoni e ɗuurnaade.

Lella e Njambala keedi bannge, mbi’i : alaa kaɗoowo min haako.

Wojere lappi noppi wi’i : woto en piɓtu fiɓnde ndee.

Ɓe kooti, gooto fof ruttii, haalani ɗum ɓesngu mum.

Ko aawtanoo kala fuɗi tan haa wa’i no jam.

Sahaa kala Doomru ruttoo e aada mum, wona e ñaamde.

Lella e Njambala mbirtikinoo, mballoo baramlefon ñaama, njiiltoo, koota.

Wojere sorsorta hakkunde leɗɗe, wooda ko biftii, mogginoo ƴakka.

Waɗi laawol gootol, Ñiiwa e Bojel kawriti to sardiŋŋe too.

Ñiiwa yahri bannge, biftii tamannde, ndeke mbabba ina ƴeewa ɗum.

Buubu Galagel sooynii ɓe tan, dogi, haalanoyi Mbaroodi, kono ndi yeddi.

Kulle fof kawriti, tawaa ko kamɓe, kuugal fawaa e maɓɓe.

Sardiŋŋe yooɗi, ɓuuɓi, uuri piindi puɗi, weli jooɗaade.

Kikiiɗe kala, ko toon kulle kawritta,

ina njahndoo, ina njeewta.

Mbaroodi wi’i ɓe : ko ɓuri nii welde e nguurndam?

Foofde nduu henndu welndu ina juutna balɗe, moƴƴina ngonka.

Nafoore lekki ina mawni e nder nguurndam tagoore kala.

Kulle e yimɓe fof, ina njiɗi sakkaade e ɓuuɓri lekki.

Yimɓe potaani welsindaade reende lekki, sabu nafoore mum na heewi.

Ɓaade addiraa ko yo en naftoro, ndeenen lekki no moƴƴi.

Nafoore lekki

Oksisen jaltoowo e leɗɗe ñalawma oo, ina moƴƴi e foofaandu.

Gila dawaa-dawi, nafoore lekki e neɗɗo ina teskaa.

Baramlefi ɗii ne, hay gooto majjaani faayiida mumen e cellal.

Yanti heen kadi, yimɓe yo kulle na ñaama haako koo.

Waɗi heen sahaa, bukki liigeewi mbaɗti huutoreede, ɗoon bagi yalti.

Sifaaji comci keewɗi hannde oo ko ɗoon ngummii.

Nafoore mum ina mawni e nguurndam neɗɗo, ko ko suurata ɓanndu.

Kuutorɗe galle, hono boɓi e lahe ngummotoo ko e lekki.

Lekki ina fooɗta toɓo, na faloo yooro

e henndu.

Kala nokku mo alaa leɗɗe, ina heewi saɗtireede toɓo.

Hay buubi ñaaki peewnirta njuumri

ko piindi ittaandi e leɗɗe.

Hannde oo, jooɗorɗe, taabe,

damuɗe cuuɗi, fof peewnirtee ko lekki.

So yimɓe mbaawii huutoraade kaayit, ko lekki saabii ɗum.

Nafoore lekki ina yaaji, yettiima haa to bannge biinngal leydi.

Lekki ina hokkaa hannde doole

e safaara men ganni kaa.

Poɗɗe cafrorɗe keewɗe, jeeyeteeɗe farmasiŋ, ummii ko e lekki.

Aynaaɓe ina keewi jaaɓnirde kaakooli ɗii jawdi mumen ngofiindi.

Ɗacce ɓuloojee won leɗɗe ne, yimɓe ina kuutoroo ɗe.

No leɗɗe cuurirta kulle nii, ko noon kulle cuurirta ladde.

Kaakooli lekki caamatɗi e leydi ɗii kadi ina ɓeyda biinngal.

Jawdi na dura haako koo, na ñaama ɓiɓɓe ɓee ne.

Kulle keewɗe noon ko durooje, ɗe nguuri ko haako leɗɗe.

Huunde e kulle diwooje cabbinta ko

e dow lekki.

Won e majje, haako e ɗacce mumen ina laalndoree lacciri.

Hanki, aynaaɓe ina ciratnoo ɓokko ɓowde, na mbaɗa ɓoggi.

Ɗii na kumiree jawdi, diya ina ƴoogiree ndiyam.

Ɓoggi goɗɗi kadi tonngiree pucci, gelooɗi e bamɗi.

Awooɓe na ndaña heen laaɗe,

gawirɗe e gawƴirɗe keewɗe.

Sañooɓe e ɗatooɓe kala na keɓa

e makki nafoore mawnde.

Sehooɓe ceha heen boɓi, lehe, lalorɗe

e ɓirduɗe, totta huutortooɓe.

Demoowo heɓa gollorɗe : o waɗda njinndaangu, luwgal e wooroŋŋe.

Teenooɓe kocca leɗɗe joorɗe, kuɓɓeteeɗe na ndefree, ngitoree, njaynoree.

Yimɓe e kulle, ina ɗuwoo e lekki ndunngu e ceeɗu.

En njejjitaani conndi ɗaɗi ɗii, siro koo e haako koo.

Piindi won e leɗɗe, ina lootiree jommbaajo paaɗo galle gorko.

Won e majje, ina uree gawirɗe,

mbele na nannga liɗɗi.

Ɓiɓɓe leɗɗe ina peewniree caabune

e nebam, e goɗɗum.

Won e majjam nii, na haɓtoree ko bonnata ndema.

Lekki, neɗɗo e kulle, ko yahdiiɓe

ɓe potaani seertude.

Ɓe mbaawaa woppondirde noon, yo moƴƴin ngondiigu, njooɗna koɗdiigu.

Lekki ina suura, wuurna, safra, ñammina, ñaanta galle, moƴƴina ngonka.

Nafoore mum ina yaaji, alaa ɗo haaɗi e

nguurndam neɗɗo.

Ɗuum noon ndarano-ɗen tutaade, roosde e reende leɗɗe.

Nafoore lekki, ko ɓeydaare cellal e ɓamtaare kala tagoore.

Takko wuro amen ina waɗnoo ladde mawnde, yooɗnde wiltunde.

Leɗɗe mawɗe, gubiiɗe haa nguubii

e leydi tiimde caanngol.

Gawduule, murotooɗe, ɓulɓe, jaaɓuule, nammaade, capatooje, ina takkii laawol.

Ko dulndu sukkundu, ɓuuɓndu, heewndu kulle ladde, e ndiwri kala.

Yooro

Girji, boje, jihe, boyuuji e gerle ina coomondiri e huɗo.

Uureeki piindi leɗɗe e layateeri ina coomondiri e henndu.

Jawdi aynaaɓe ina weernotonoo

e saraaji mayre hade mutal naange.

Meenaali baali e be’i, kuunaali na’i keɓondira e ŋookaali paaɓi.

Hannde noon ɗum wayliima no feewi,

a yi’ataa ko hecciɗi.

Ladde olii, ɓolɗii, karaaje cariima,

ko daƴƴe huɗo tan nji’ataa.

Sifaaji leɗɗe keewɗe goodnooɗe, njanii, hedditii ɗoon ko nduufri.

Nokku oo wontii boowal jaajngal, henndu ɓeydiima heewde semmbe.

Kulle keewɗe eggii, ko boyuuji, baaɗi e jihe tan keddii.

Gure mbaɗtii sooynondirde sabu boowe lomtiima sutuuji leɗɗe.

Keneeli mawɗi gardooji e punndi mbaɗtii wuttirde banngeeji fof.

Durngol woɗɗitiima jawdi, lappol oordaano ɓeydiima juutde e haaɓnaade.

Gese goodanooɗe ɗoon ɗee fof nattii remeede, sabu toɓo toɓaani.

Yimɓe e jawdi fof tampii, lorlii,

sabu ko ñaamaa woodaani.

Eggirlooji aynaaɓe, cukkondirii, ngabbiima huɗo e ndiyam bannge worgo.

Kala ko waawi waylude nokku oo, junngo neɗɗo bonaani heen.

Feƴƴere cate bagge totta ndammiri e baɗtugol galleeje gese.

Peewnugol caaleeje e cuuɗi ɓeydanaani yimɓe ɓee so wonaa caɗeele.

Sukaaɓe worɓe heddinooɓe e gure fof, ɗanniima, ƴeewoyii golle.

Yimɓe ñaamatnooɓe laabi tati

e ñalawma, mbaɗtii tiimde e ngootiri.

Ŋakkere nguura jibinii joote,

sabu feññinii rafiiji goɗɗi, bonɗi.

Sukaaɓe tokosɓe, mawɓe e rewɓe jibinooɓe ɓuri toɗɗeede heen.

Cente yimɓe ina njaha safroyaade to cuuɗi cafrirɗi ɗii too.

Hay ɗiin safaruuji baɗeteeɗi ne alaa

ko nafi heen.

Mawnugol saɗeende ndee addani laamu nguu yeccitaade yimɓe ɓee.

Cuuɗi cafrirɗi ɗii, ɓeydanaama poɗɗe cafrirɗe ballitooje yimɓe ɓee.

Batuuji e jeewte kirjinooje mbaɗtii waɗdeede e rewɓe wuro ngoo.

Hannde noon, peeje jaltinooje e ɗee caɗeele ina kaani lelneede.

Halfinaaɓe ndeenka ladde e diƴƴe lelni peeje kaɓtorɗe yooro.

Sukaaɓe e rewɓe ƴettaa ngam waɗde gammbi kaaƴe palorɗi karaaje.

Heblooji njuɓɓinaama, kaɓirɗe ngaddaama, nokkuuji cuɓaama,

goomuuji cosaama.

Hooreejo Komin oo taƴani ɓe lowre

ɗo ɓe mbaɗata ngesa leɗɗe.

O ɓeydani ɓe kadi kaɓirɗe gaawirɗe

e doosirɗe.

Ngesa darnaama, goomuuji gaawooji, tutotooɗi e doosooji fof cosaama.

Ñalawma loorngo leɗɗe ngoo nanngaama ko adii garaangal Meer.

Nde ngatamaare waali toɓde haa weeti, sukaaɓe peccondiri aawdi.

Ɓee ngoni asooɓe, ɓeya ngona ñiɓooɓe, heddiiɓe ɓee ngona wisooɓe.

Ndeen ɓe ngasnii, halfinaaɓe ndeenka diƴƴe e ladde noddi batu.

O hirjini sukaaɓe e ñiiɓnude gollal baangal hono nii.

Haɓaade yooro naamnii ko lelnude peeje e sarɗiiji kiisɗi.

Ina jeyaa e ɗeen peeje, haɓaade feƴƴere e cuumuuji ladde.

Hannde yimɓe ɓuri anndude ɗo bonannde yooro ndee tolnii.

Ɗum addani ɓe fellitde haɓaade yooro e yahdiiɓe mum.

Ɓe piɓondirii daranaade ndeenka ladde ndee e hurum wuro maɓɓe.

Ladde ndee wuurtii ; toɓooji ɓeydiima, demal e ngaynaaka ɓamtii.