विमानं उडतात तरी कशी?

Author: Aditi Sarawagi

Illustrator: Lavanya Karthik

Translator: Sushrut Kulkarni

सरलाला पक्ष्यांना उडताना बघायला फारच आवडायचं. एके दिवशी शाळेत विज्ञानाचा तास सुरु असताना ती खिडकीतून बाहेर बघत होती. तिला आकाशात एक गरुड विहरताना दिसला. ’आकाशात काय मस्त वाटत असेल ना त्याला! तिला आकाशातली विमानंसुद्धा बघायलाही मजा येत असे.

“ए, काय नाव गं तुझं? आणि तू फळ्याकडे लक्ष का देत नाहीयेस बरं?” शिकवणाऱ्या नव्या ताईंनी सरलाला विचारलं. सरला चटकन उठली आणि म्हणाली “सॉरी हं ताई. मी बाहेर आकाशातला गरुड पक्षी बघत होते. मला वाटत होतं, आपल्यालापण असं पक्ष्यासारखं किंवा विमानासारखं उडता येत असतं तर किती मजा आली असती...”

“नाव सांग पाहू तुझं?”

“सरला.”

“वा, किती छान! तुला माहीत आहे का, भारतातल्या पहिल्या स्त्री वैमानिकाचं नावही सरलाच होतं. आणि माझं नाव आहे हंसा, म्हणजे हंस पक्ष्याचंच नाव की”, नव्या ताई म्हणाल्या. “सरला, तू आपल्या शाळेच्या ग्रंथालयात बसून भरपूर वाचन केलं पाहिजेस. तिथं पक्षी, उडणं, विमानांसारखी उडू शकणाऱ्या दुसऱ्या गोष्टी यांबद्दल बरीच पुस्तकं असतील”. मग काय! पुढचे काही दिवस सरलाची स्वारी ग्रंथालयात ठाण मांडून बसली.

पक्ष्यांबद्दल तर तिनं माहिती मिळवलीच, पण शिवाय माणसाला विमानासारखं उडता का येत नाही, हेही तिला कळालं.

आपण म्हणजे मानवही आकाशात उडू शकतो, पण अर्थातच पक्षांसारखं मात्र त्याला उडता येत नाही, हे सरलाच्या लवकरच ध्यानात आलं. आपण विमानात बसून जगातल्या कुठल्याही शहरात जाऊ शकतो. माणसानं आजवर लावलेल्या सर्वात महत्त्वाच्या शोधांत विमानाचा शोधाचा समावेश आहे. या शक्तिशाली यंत्राच्या साहाय्याने आपल्याला चक्क हवेत उडता येतं. पक्षी मात्र अशा कुठलाही यंत्राच्या मदतीशिवाय हवेत उडू शकतात. सहसा पक्ष्याच्या पंखांचा आकार त्याच्या शरीरापेक्षा बराच मोठा असतो. हे पंख वजनाने खूपच हलके असल्याने पक्ष्यांना उडणं सहज शक्य होतं.

विमानं आकारानं भलीमोठी असतात आणि त्यांचं वजनही खूप असतं. पक्ष्यांप्रमाणेच विमानांच्याही दोन्हीही बाजूंना पंख असतात. या पंखांमुळेच तर त्यांनाही उडणं शक्य होतं. विमानाच्या पंखांचा आकारही पक्ष्यांच्या पंखांप्रमाणेच वरच्या बाजूने वळलेला आणि तळातल्या बाजूला सपाट असाच असतो, बरं का. या विशिष्ट आकारामुळं त्यांना आकाशात उंच उंच उडता येतं.

उडण्यासाठी पक्षी आपले पंख फडफडवतात, पण त्यासाठी विमानाला आपले पंख फडफडवताना तुम्ही कधी पाहिलं आहे का, नाही ना? पंखांच्या अशा हालचालीमुळे हवेच्या साहाय्यानं पक्ष्यांचं शरीर वरवर ढकललं जातं. विमानंसुद्धा हवेच्या प्रवाहाच्या मदतीनंच उडतात.

आत बसवलेल्या इंजिनांच्या मदतीनं विमानाच्या पोटाखाली हवेचा झोत तयार केला जातो.

विमानाच्या आत बसवलेलं इंजिन हे एक शक्तिशाली यंत्र असतं, जणू विमानाचा मेंदूच! पक्षी जसे आपली बुद्धी आणि शिकण्यातून आलेलं शहाणपण या दोहोंचाही वापर करून उडतात, तसंच विमानाची इंजिनंही त्याला जमिनीवरून वर उचलण्यात आणि पुढच्या दिशेनं जायला, अशा दोन्हीही गोष्टींसाठी मदत करतात. विमानाच्या इंजिनात इंधनाचं ज्वलन झालं की त्यातून गरम वायूंचे झोत प्रचंड वेगानं बाहेर पडू लागतात आणि त्यामुळं इंजिनच्या मागची हवा ढकलली जाऊन विमान पुढं पुढं जातं.

मोटारींसारखी इतर इंजिन असलेली वाहनंही पुढे जात असली तरी ती विमानांसारखी आकाशात मात्र उडू शकत नाहीत. विमानाला पक्ष्यांसारखे पंख असल्याने हवा त्यांच्यावरून आणि खालून अशा दोन्ही बाजूंकडून वहाते आणि त्यामुळं विमानाला आकाशात उडता, तरंगता येतं. पक्ष्यांसारखीच विमानालाही शेपूट असते. या शेपटामुळंच विमानाला आकाशात स्थिर राहता येतं आणि हवं तेव्हा दिशाही बदलता येते.

विमानाला जमिनीवरून उड्डाण करायला आणि खाली उतरायला, अशा दोन्हीही गोष्टींसाठी लांबच लांब रस्ता लागतो. या लांब रस्त्याला धावपट्टी (रनवे) असं म्हणतात. आकाशात झेपावण्याआधी विमानाला धावपट्टीवर वेगानं धाव घ्यावी लागते. बहुसंख्य विमानांना असा विशिष्ट वेग आल्याशिवाय आकाशात झेप घेणं शक्य होत नाही. धावपट्टी हा विमानतळाचा एक महत्त्वाचा भाग आहे. या भागामुळे तर विमानाला वेगानं धाव घ्यायला आणि नंतर आकाशात झेपायला पुरेसा अवधी मिळतो.

आपल्याला नेमकं कुठं जायचं आहे हे विमानाला ठाऊक असतं, कारण वैमानिक त्याला दिशा देत असतात. हे वैमानिक विमानाच्या पुढच्या भागात बसतात. नियंत्रणासाठी असणाऱ्या या भागाला कॉकपिट असं म्हणतात. तिथून ते विमानतळाशी (म्हणजे जिथून विमान उड्डाण घेतं आणि खाली उतरतं अशा जागेशी) वेगवेगळ्या अचूक आणि अत्याधुनिक उपकरणांद्वारे संपर्क ठेवून असतात. आपल्या शहरातल्या रस्त्यांवरची वाहतूक सुरळीत चालावी यासाठी जसे वाहतूक पोलीस आणि नियंत्रक सिग्नल असतात, तसेच हवाई वाहतूक नियंत्रक (एअर ट्राफिक कंट्रोलर) हे वैमानिकांना कधी आणि कुठल्या दिशेने उड्डाण करणं वा उतरणं सुरक्षित आहे, याबद्दलच्या सूचना देत असतात.

विमान हा खरंतर एक राक्षसी आकाराचा पक्षीच आहे जणू! त्याचा फक्त आकारच पक्ष्यासारखा आहे असं नव्हे, तर आपल्याला त्याच्यात बसून उडताही येतं. ते थेट पक्ष्यांसारखं नसलं म्हणून काय झालं?

सरलालाही मोठेपणी वैमानिक बनायचंय आणि हवेत विमान उडवायचं आहे.

हे तुम्हाला माहीत आहे का?

’हार्लो’ हे भारताचं पहिलं विमान आहे. जुलै १९४१मधे त्याचं पहिलं उड्डाण झालं होतं.

भारतातलं विमान चालवण्याचं पहिला परवाना मिळाला तो जेआरडी टाटा यांना. एरो क्लब ऑफ इंडिया ऍंड बर्मा यांनी तो दिलेला होता.

जगातलं सर्वात वेगवान विमान आहे लॉकहीड एसआर- 71 ब्लॅकबर्ड. त्याचा वेग ध्वनीच्या वेगापेक्षाही जास्त आहे.

सरला ठकराल या विमानोड्डाण करणाऱ्या पहिल्या भारतीय स्त्री वैमानिक आहेत. त्या 1000 तासांपेक्षा अधिक विमानोड्डाण करणाऱ्या पहिल्या स्त्री वैमानिकही आहेत.

चला, मजा करू या!

आपल्या मित्रमैत्रिणींसोबत हे करून पहा:

1. कागदाची विमानं करा आणि कुणाचं विमान सगळ्यात दूरपर्यंत उडतं ते पहा. ते दूरपर्यंत का उडालं असेल बरं– कागदाच्या प्रकारामुळं की ते कसं बनवलं या रचनेमुळं? प्रत्येकाचं विमान उडवताना काय घडतं ते बारकाईनं बघा. विमान उडवण्याआधी विमानाच्यावर, आत किंवा पंखांखाली फुंकर मारल्यानं ते उडण्यात काही फरक पडतो का?

2. ’उडतं- उडत नाही’चा खेळ : एका खोलीत तुमच्या मित्रमैत्रिणींना गोळा करा. त्यांनी एकमेकांपासून थोडं अंतर ठेवून उभं राहायचं आहे. यातले निम्मे लोक ’उडतं’ असं म्हणणारे तर बाकीचे ’उडत नाही’ म्हणणारे. ज्याच्यावर राज्य आहे, त्यानं एका कोपऱ्यात उभं राहायचं आणि वेगवेगळ्या उडू शकणाऱ्या किंवा उडू न शकणाऱ्या गोष्टींची मोठ्यानं नावं पुकारायची. जेंव्हा एखाद्या न उडणाऱ्या गोष्टीचं (उदा. टेबल) नाव पुकारलं जाईल, तेव्हा ’उडतं’वाल्यांनी पटकन खाली बसायचं. यात जो चुकेल त्याच्यावर पुढचं राज्य.

This book was made possible by Pratham Books' StoryWeaver platform. Content under Creative Commons licenses can be downloaded, translated and can even be used to create new stories provided you give appropriate credit, and indicate if changes were made. To know more about this, and the full terms of use and attribution, please visit the following link .

Story Attribution:

This story: विमानं उडतात तरी कशी? is translated by Sushrut Kulkarni . The © for this translation lies with Pratham Books, 2016. Some rights reserved. Released under CC BY 4.0 license. Based on Original story: ' How Do Aeroplanes Fly? ' , by Aditi Sarawagi . © Pratham Books , 2016. Some rights reserved. Released under CC BY 4.0 license.

Other Credits:

This book has been published on StoryWeaver by Pratham Books. The development of this book has been supported by Oracle Giving Initiative. www.prathambooks.org

Illustration Attributions:

Cover page: Aeroplane and girl , by Lavanya Karthik © Pratham Books, 2016. Some rights reserved. Released under CC BY 4.0 license. Page 2: Girl watching an eagle in the sky , by Lavanya Karthik © Pratham Books, 2016. Some rights reserved. Released under CC BY 4.0 license. Page 3: Girl imagining teacher as a swan , by Lavanya Karthik © Pratham Books, 2016. Some rights reserved. Released under CC BY 4.0 license. Page 4: Birds on a wire, Flying Machines , by Lavanya Karthik © Pratham Books, 2016. Some rights reserved. Released under CC BY 4.0 license. Page 5: Girl and aeroplane , by Lavanya Karthik © Pratham Books, 2016. Some rights reserved. Released under CC BY 4.0 license. Page 6: Birds in the sky, Girl in a plane , by Lavanya Karthik © Pratham Books, 2016. Some rights reserved. Released under CC BY 4.0 license. Page 7: Aeroplane's engine , by Lavanya Karthik © Pratham Books, 2016. Some rights reserved. Released under CC BY 4.0 license. Page 8: Girl flying in a plane , by Lavanya Karthik © Pratham Books, 2016. Some rights reserved. Released under CC BY 4.0 license. Page 9: Plane taking off , by Lavanya Karthik © Pratham Books, 2016. Some rights reserved. Released under CC BY 4.0 license. Page 10: Cockpit in an aeroplane , by Lavanya Karthik © Pratham Books, 2016. Some rights reserved. Released under CC BY 4.0 license. Disclaimer: https://www.storyweaver.org.in/terms_and_conditions

Some rights reserved. This book is CC-BY-4.0 licensed. You can copy, modify, distribute and perform the work, even for commercial purposes, all without asking permission. For full terms of use and attribution, http://creativecommons.org/licenses/by/4.0/

The development of this book has been supported by Oracle Giving Initiative.

This book was made possible by Pratham Books' StoryWeaver platform. Content under Creative Commons licenses can be downloaded, translated and can even be used to create new stories provided you give appropriate credit, and indicate if changes were made. To know more about this, and the full terms of use and attribution, please visit the following link .

Illustration Attributions:

Page 11: India's first aircraft, pilot license , by Lavanya Karthik © Pratham Books, 2016. Some rights reserved. Released under CC BY 4.0 license. Page 12: Jet aircraft, Sarla Thakral , by Lavanya Karthik © Pratham Books, 2016. Some rights reserved. Released under CC BY 4.0 license. Page 13: Children playing , by Lavanya Karthik © Pratham Books, 2016. Some rights reserved. Released under CC BY 4.0 license. Disclaimer: https://www.storyweaver.org.in/terms_and_conditions

Some rights reserved. This book is CC-BY-4.0 licensed. You can copy, modify, distribute and perform the work, even for commercial purposes, all without asking permission. For full terms of use and attribution, http://creativecommons.org/licenses/by/4.0/

The development of this book has been supported by Oracle Giving Initiative.

विमानं उडतात तरी कशी? (Marathi)

आपल्याला एखाद्या गरुडासारखं किंवा विमानासारखं आकाशात उडता यावं, असं सरलाला नेहमी वाटायचं. “तुलाही नक्कीच त्यांच्यासारखं उडता येईल”, तिला शाळेतल्या नव्या ताई म्हणाल्या. उडणं आणि विमानं या दोन्ही गोष्टींबद्द्ल सरला काय काय शिकली, ते ती आपल्याला या पुस्तकात सांगते आहे.

या पुस्तकाची वाचन पातळी ३ आहे. आपले आपण वाचू शकणाऱ्या मुलांसाठी.

Pratham Books goes digital to weave a whole new chapter in the realm of multilingual children's stories. Knitting together children, authors, illustrators and publishers. Folding in teachers, and translators. To create a rich fabric of openly licensed multilingual stories for the children of India and the world. Our unique online platform, StoryWeaver, is a playground where children, parents, teachers and librarians can get creative. Come, start weaving today, and help us get a book in every child's hand!